Tag Archives: Article 370

प्रासंगिक : नव्या देखाव्यांचा शोध निमित्त Statue Of Unity

  •  

सुभाषचंद्र सोनार

पाच दिवसाच्या गणपतीसारख्या आमच्या देशातल्या पंचवार्षिक निवडणूकाही गणोत्सवच बनल्या आहेत.

गणेशोत्सवात गणेश मंडळं दरवर्षी नवनवीन देखावे सादर करतात. आणि गणेशविसर्जनानंतर पुढील वर्षी ते विकून नवे देखावे पेश करतात. त्याचप्रमाणे राजकीय पक्षही निवडणुकीत आश्वासनरुपी नाना देखावे जनतेसमोर उभे करतात आणि निवडणूक झाली, की स्वतःच त्या देखाव्यांची वाट लावून, पुढील गणोत्सवासाठी नवीन देखाव्यांचा शोध घेऊ लागतात.

या देखावेगिरीत संघ-भाजपचा मोठा हातखंडा आहे. स्वातंत्र्य आंदोलनातील आपल्या असहभागावर पांघरुण घालण्यासाठी गेली साठ सत्तर वर्षे ते, धार्मिक, सांस्कृतिक व राजकीय विषयावरचे नवनवे देखावे, राजकीय मंचावर सादर करीत आले आहेत. पण ते सर्वचेसर्व देखावे मोदींच्या ‘अच्छे दिन’ च्या फ्लॉप शोने मोडीत काढल्यामुळे, संघ-भाजप सद्या नव्या देखाव्यांच्या शोधात आहेत. ते कसे हे जाणून घेण्यासाठी संघ-भाजपाने आजवर सादर केलेल्या देखाव्यांवर धावता दृष्टिक्षेप टाकूया!

(१)

प्रखर देशभक्ती हा त्यांचा आवडीचा विषय. परिणामी देशभक्तीचे त्यांनी ‘केलेले देखावे’ इतके बेमालूम असत, की लोकांच्या मनात खरं कोणतं नि खोटं कोणतं हा संभ्रम निर्माण होई. लोकांच्या मनात संभ्रम निर्माण करणे, हाच या मायावी देखाव्यांचा एकमेव उद्देश होता.

‘अखंड भारताचा देखावा’ हा तर त्यांचा परमानंट देखावा! गांधी-नेहरुंमुळे देशाची फाळणी झाली व त्यामुळे संघाचे ‘अखंड भारताचे स्वप्न’ भंग पावले. स्वातंत्र्य आंदोलनाचे महानायक असलेल्या गांधी-नेहरुंना, खलनायक ठरविणारा व स्वातंत्र्य आंदोलनात भाग न घेता ‘आयत्या पीठावर ओढलेल्या रेघोट्यां’चा हा देखावा.

स्वातंत्र्यप्राप्ती हा एक ‘काकतालिय योग होता’ हा या मालिकेतला आणखी एक देखावा होय. ‘इंग्रज भारताला जाम कंटाळले होते अनं भारत सोडून जाण्याच्या ते तयारीतच होते. त्यासाठी आंदोलनं, त्याग वा बलिदान करण्याची अजिबात गरज नव्हती, ही या देखाव्याची थीम! देशासाठी स्वतःला कसलीही झळ न बसू देता, कोणतीही तोशीस न लागू देता, स्वातंत्र्य सेनानींचा त्याग व बलिदान व्यर्थं ठरवणारा असा हा अत्यंत कृतघ्न देखावा.

गांधी हत्या व त्यावर पांघरुण घालण्यासाठी ‘५५ कोटीच’ खापर गांधीजींच्या डोक्यावर फोडून, खूनाला वध ठरवणारा देखावा म्हणजे ‘नाक कापलं तरी भोकं शिल्लक आहेत की’ या मनोवृत्तीचं नीचतम उदाहरण होय. संध्याकाळी दिव्यासमोर ‘दुष्टबुद्धी विनाशाय’ म्हणणा-यांचे खायचे आणि दाखवायचे दात कसे वेगळे आहेत, हे या देखाव्यातून दिसते.

काश्मीर प्रश्न आणि संविधानातलं ३७० कलम हा देखावाही तसाच जुना देखावा आहे. जर सरदार पटेल प्रधानमंत्री झाले असते, तर काश्मीर प्रश्न निर्माणच झाला नसता, हा या देखाव्यातला प्रमुख सीन असला तरी, पटेलांच्या या जयघोषामागे वेगळाच इतिहास दडला आहे.

१५ अॉगस्ट काळा दिवस म्हणून पाळणे, तिरंगा ध्वजाला राष्ट्रध्वज न मानणे, जनगणमनला राष्ट्रगीत न मानणे, गांधी हत्येतला सहभाग, गोडसेचं उदात्तीकरण या संघाच्या संविधानविरोधी कारवायांमुळे, सरदार पटेलांनी संघावर बंदी आणली होती.

अखेर पटेलांपुढे शरणागती पत्करुन, १५ अॉगस्ट काळा दिवस म्हणून पाळायचा नाही, आपला ध्वज तिरंगाच आहे आणि राष्ट्रगीतही जनगणमन हेच आहे, या पटेलांनी घातलेल्या तीन शर्थी मान्य केल्यावरच, पटेलांनी संघावरची बंदी मागे घेतली होती. पटेलांनी संघाला असं तोंडावर आपटूनही, संघाने पटेलांच्या नावाने आगपाखड करण्याऐवजी, पटेलांचं तोंडभरुन कौतुक करण्याचा देखावा सुरु केला. कारण गांधी-नेहरुंसारखी पटेलांवर जर त्यांनी गरळ ओकली असती, तर पटेलांवरील या रागाचे कारण पटेलांनी संघावर बंदी घातली होती, हे विरोधकांनी लोकांच्या लक्षात आणून दिले असते व गांधी जयंती, पुण्यतिथीसारखे दर पटेल जयंती व पुण्यतिथीला त्यांना बाहेर तोंड काढणे मुश्किल केले असते.

तसेच पटेलस्तुती बरोबर त्यांनी प्रधानमंत्रीपदी पटेलांना डावलून गांधी-नेहरुंनी पटेलांवर कसा अन्याय केला, अशी जोरदार हाकाटी पिटत, पटेल नायक आणि नेहरु खलनायक असा जनतेचा बुद्धिभेद सुरु केला. व पटेलांवरील तथाकथित अन्यायाच्या परिमार्जनासाठी पटेलांचे भव्य स्मारक उभारण्याचा देखावा उभा केला.

अशारितीने पटेल नामक संघविरोधी अमोघ अस्र तर त्यांनी डिफ्यूज केलंच, शिवाय पटेल कट्टर संघविरोधक होते, असं कोणी कितीही जीव तोडून सांगितलं, तरी त्यावर कोणाचा विश्वास बसणार नाही, अशी कुटील खेळीही त्यांनी केली.

या देखाव्यांच्या जोडीला मुस्लीमांचे बहुपत्नीकत्व व त्यामुळे त्यांची वाढती लोकसंख्या अनं वाढती आक्रमकता. तसेच ‘वंदेमातरम्’ म्हणायला त्यांचा विरोध आणि देशाला व हिंदुत्वाला त्यांच्यापासून असलेला भयंकर धोका. हा त्यांचा देखावाही गर्दी खेचणारा देखावा असे.

(२)

वरील सर्व देखावे लोकप्रिय असले तरी हिंदूंच्या भावनांना हात घालण्याच्यादृष्टीने फारसे परिणामकारक न ठरल्यामुळे, नवीन देखावा सादर करण्याची नितांत आवश्यकता जाणवू लागली. तेव्हा नव्वदच्या दशकात रामायण आणि महाभारत या तूफान लोकप्रिय झालेल्या मालिकांनी संघ-भाजपाला अयोध्येच्या राममंदिराचा अत्यंत संवेदनशील विषय देखाव्यासाठी गवसला.

जनमत चाचपणी व वातावरण निर्मितीकरीता आळंदीला विश्व हिंदू संमेलनाच्या भव्य देखाव्याचे आयोजन करण्यात आले. हा देखावा अतिशय लोकप्रिय ठरला. त्याने अयोध्येकडे कूच करण्यासाठी ‘भगवा झेंडा’ दाखवला. आणि लवकरच ‘मंदिर वहीँ बनाएंगे’चे नारे देत, लालकृष्ण अडवाणी रामरथाचं सारथ्य करत, लाखो कारसेवकांसमवेत अयोध्येच्या दिशेने कूच करते झाले. रथयात्रेच्या या देखाव्याने सर्व देशाचं वातावरण ढवळून निघाले. त्याची परिणती बाबरी मशिद जमीनदोस्त होण्यात झाली.

या देखाव्याने १९९९ साली त्यांनी दिल्लीची सत्ता काबीज केली. पण सत्तेवर येऊनही राम मंदिर काही उभे राहिले नाही. आधी राम लल्लाला अल्लाच्या पक्क्या मशिदीचा तरी आसरा होता. पण ती पाडल्यामुळे रामलल्लाला पत्र्याच्या शेडच्या आडोशाला जावे लागले. त्यामुळे विश्व हिंदू परिषद, बजरंग दल नाराज झाले. तर साधुंच्या आखाड्यात असंतोष खदखदू लागला.

पाच वर्षांनी (सन २००४) निवडणूकीला सामोरं जाण्याची वेळ येऊन ठेपली. बाबरी मशिद जोवर उभी होती तोवर राम मंदिराचा विषय पुरवून पुरवून खाता येत होता. पण बाबरीच्या पतनानंतर देखाव्यासाठीचा हक्काचा विषयच संपुष्टात आला. अनं राम मंदिर उभारणीचं आश्वासन पूर्ण करण्याचं उत्तरदायित्व उभं राहिलं. तेव्हा राम मंदिरच्या प्रश्नाला बगल देण्यासाठी रथयात्री अडवाणींनी ‘इंडिया शायनिंग’वाला नवा देखावा उभा केला. पण तो सफशेल आपटला व रामलल्लाला बेघर करणा-यांना सत्तावंचित करुन रामलल्लाने विजनवासात धाडले.

(३)

सत्तावंचित होऊन एक दशक लोटले. या दरम्यान गुजरातमध्ये नरेंद्र मोदी नामक महान देखावाकाराचा उदय झाला होता. त्यांच्या गोद्रा जळीत कांडाच्या देखाव्याने हिंदू बांधवात चांगलीच अस्वस्थता निर्माण केली होती. त्या पार्श्वभूमीवर गुजरात दंगलीचा महादेखावा उभा करण्यात आला. पण या दंगलीच्या अंगावर उडालेल्या राखेने, मोदी आणि भाजप पुरते बदनाम झाले. दंगलीची राख पुसण्याचा वा झटकण्याचा त्यांनी नेटाने प्रयत्न केला. पण त्याने त्यांचा चेहरा जास्तच काळवंडला.

गुजरात दंगलीवर पांघरुन घालण्यासाठी मग मिडियाला हाताशी धरुन ‘गुजरात मॉडेल’ नामक देखावा उभा करण्यात आला. त्याचा मिडियाने प्रचंड गवगवा केला. परिणामी गुजरात दंगलीच्या भयावह देखाव्याचे लोकांना हळूहळू विस्मरण होत गेले.

मग त्यांनी शायनिंग इंडियावाल्या अडवाणींना बाजूला सारुन देखाव्यांची धुरा नरेंद्र मोदींच्या खांद्यावर दिली. मोदींनी महागाई हा विषय निवडून ‘कबतक सहोगे महंगाई की मार अब की बार मोदी सरकार’ आणि जोडीला नौटंकी मंडळींची ‘लोग तुम्हें कभी माफ नहीं करेंगे’ ही काँग्रेस सरकारला दिलेली शापवाणी अतिशय परिणामकारक ठरली. हा देखावा सर्व टिव्ही चैनेल्सनी भरभरुन दाखवला.

भरीसभर विदेशातून काळा पैसा परत आणून प्रत्येकाच्या बँक खात्यावर आम्ही १५ लाख रुपये जमा करु व लोकांच्या जीवनात ‘अच्छे दिन’ आणू, या गाजराने तर लोक अक्षरशः वेडे झाले. या गाजराने भाजपाचा १० वर्षाचा विजनवास संपुष्टात आणला.

मोदींच्या शपथविधीचाही जंगी देखावा सादर करण्यात आला. तर संसद प्रवेशाच्या वेळी संसदेच्या पाय-यांवरील मोदींच्या घालीन लोटांगणवाल्या देखाव्याने अवघा देश गद्गद झाला.

(४)

राज्याभिषेक आणि संसद प्रवेशाच्या भव्य आणि भावपूर्ण देखाव्यांनंतर लोक निवडणुकीत सूतोवाच केलेल्या ‘अच्छे दिन’च्या देखाव्याची अधीरतेने प्रतीक्षा करु लागले. पण घडले मात्र वेगळेच.पायरेटेड पिक्चरच्या सीड्यांमधील एखाद्या सीडीचं कव्हर लव्ह स्टोरीचं आणि आतल्या सीडीतला पिक्चर हॉरर शो निघावा. तशीच अवस्था मोदींच्या ‘अच्छे दिन’च्या पिक्चरची झाली.

‘अच्छे दिन’ म्हणजे महागाईला प्रतिबंध, स्वस्त इंधन, बेरोजगारी संपुष्टात, १५ लाख रुपये खात्यावर जमा, पाकिस्तान व चीनला जशास तसं उत्तर या सीनची आतुरतेने प्रतीक्षा करत असताना, अचानक वंदेमातरमच्या घोषणा, गाय हमारी माता है च्या गर्जना, गर्व से कहो हम हिंदू हैं च्या ललका-या देणा-या मोदी भक्तांच्या झुंडी दिसू लागल्या. विरोधकांवर, मुस्लीमांवर हल्ले, पाकिस्तान चले जावच्या धमक्या ही भेदरवणारी दृश्ये दिसू लागली. पूर्वीच्या देखाव्यातील पात्र कानात कुजबुज करायचे. पण ही पात्र अरेरावी करायला लागली. त्याने सगळ्या देशाला घाम फुटला.

तशात कोणी महागाई विषयी बोलू लागलं, तर त्याला ‘तिकडे सैन्य सीमेवर गोळ्या झेलत आहे आणि तुम्हाला महागाईची पडली काय?’ असा प्रतिसवाल करुन, कानकोंडं केलं जाऊ लागलं. तर दुसरीकडे भारतीय सैनिकाच्या एक सिर के बदले पाकिस्तानी सैनिकांची १० मुंडकी आणण्याची भाषा करणारे मोदी पाकिस्तानी प्रधानमंत्र्याला वाढदिवसाचा केक भरवू लागले. लोकांना चीनी मालावर बहिष्कार टाकायला सांगणारे मोदी चीनी प्रधानमंत्र्याशी साबरमती आश्रमात झोपाळ्यावर बसून गुजगोष्टी करु लागले. पेटीएमची जाहिरात करु लागले. चीनला जावून व्यापारी करार करु लागले. वल्लभभाई पटेलांचा पुतळा बनवण्याची अॉर्डरही चीनला देऊन मोकळे झाले.

या सर्वांचा कडेलोट म्हणजे मोदींची नोटबंदी. तिने अख्ख्या देशाला असं फरफटत नेलं की गोरगरीबांची चांबडी लोंबू लागली, तर छोट्या व्यापा-यांच्या वस्रांच्या चिंध्या चिंध्या करुन टाकल्या. काळा पैसा तर बाहेर आला नाही, प्रधानमंत्र्याच्या निर्बुद्धपणाची लक्तरं मात्र जगाच्या वेशीवर टांगली गेली. तरी मोदींचा हेकटपणा गेला नाही. त्यांच्या या देखाव्याने ‘अडाणी का खेलना खेल का सत्यानाश’ या म्हणीचा प्रत्यय आला.

भरीसभर मोदींच्या सहका-यांची बेताल वक्तव्ये करण्याची चढाओढ, भक्तगणांनी विरोधकांवर चालवलेली चिखलफेक, बेरोजगारीच्या समस्येवर भजे तळणे, भिक मागणे असले उपाय सूचविणे. गुजराथी चाच्यांनी बँकाची लूटमार करुन, बुडत्या जहाजावरील उंदरांसारखी एकामागोमाग केलेली पलायने, अदानी-अंबानीना कर्जमाफी व त्यांच्यावर केलेली अनुदानाची मुक्तहस्ते उधळण आणि राफेल विमान खरेदीतील महाघोटाळा.

या अनपेक्षित देखाव्यांनी तथाकथित देशभक्तांच्या प्रखर देशभक्तीचं पुरतं पितळ खरवडून उघडं पडलं. त्यांचे खायचे आणि दाखवायचे दातही दिसले. इतकेच नव्हे तर स्वतःलाच तेवढे अक्कलवान समजणा-यांना अक्कलदाढाच आलेल्या नाहीत ही अंदर की बात ही उघड झाली.

मोदींच्या ‘अच्छे दिन’च्या पायरेटेड सीडीने संघ-भाजपाचे आजवरचे सर्व देखावे ५०० आणि हजारच्या नोटांसारखे चलनातून बाद ठरविले. गेली साठ-सत्तर वर्षे चलनी नाण्यासारखे वापरात असलेले हे सर्व देखावेरुपी खोटे सिक्के, पुनर्वापराची क्षमता गमावून बसल्यामुळे आगामी गणोत्सवासाठी नव्या देखाव्यांचा त्यांनी शोध घेणे क्रमप्राप्त झाले.

त्याची परिणती स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणासाठी नवे विषय सूचवा असे मोदींनी जनतेला केलेले आवाहन, तर संघसरचालक भागवतांनी श्रद्धेय गोळवलकर गुरुजींच्या ‘बंच अॉफ थॉटस्’ मधील आजवर मर्मबंधाच्या ठेवीसारखे जपलेले गुरुजींचे विचार वगळण्याचा देखावा सादर केला. अशारितीने सत्ता नामक सीतेचे हरण करण्यासाठी रामभक्तांनी कात टाकून नवीन मायावी रुपांचा शोध घ्यायला सुरुवात केली आहे.

ज्या मोदींनी संघ-भाजपाला सत्ता प्राप्त करुन दिली, त्याच मोदींच्या जुमलेबाजीने, संघ-भाजपाचा खरा चेहरा देशासमोर आणून, संघ-भाजपाचे आजवरचे सर्व देखावे हे कांगावे होते, हे समस्त भारतवासियांच्या लक्षात आणून दिले. हीच मोदी यांची महत्वपूर्ण उपलब्धी. त्याबद्दल त्यांना शतशः धन्यवाद

  •  

जम्मू कश्मीर,कलम ३७० व श्यामाप्रसाद मुखर्जी

  •  

370

सुभाष गाताडे

जम्मू- कश्मीर ला विशेष दर्जा प्रदान करणाऱ्या कलम ३७० सबंधी भारतीय जनसंघाचे संस्थापक राहिलेल्या श्यामाप्रसाद मुखर्जीचे नाव भाजपाकडून घेतले जात नाही असा एकही प्रसंग नाही.. हि बाब वेगळी कि नवी तथ्ये समोर आल्यानंतर हा दावाच प्रश्नाच्या घेऱ्यात आला आहे. त्यांनी कश्मीर ला विशेष दर्जा देण्याचा विरोध केला म्हणून त्यांना अटक करण्यात आले होते. वादग्रस्त अशा परिस्थितीत मुखर्जीचा मृत्यू झाला होता.त्यांनी सुरुवातीला ३७० कलमाच्या अनिवार्यतेला स्वीकारले होते.असे आता म्हटले जात आहे.

या संदर्भात ए जी नुरानी यांचे “आर्टिकल 370 : ए कॉन्स्टीटयूशनल हिस्टरी ऑफ जम्मू एंड कश्मीर”( आक्सफर्ड युनिवर्सिटी प्रेस,पान 480 ) हे पुस्तक स्वातंत्र्याच्या मिळाल्याच्या तात्काळ नंतरच्या झंझावाती दिवसातल्या जम्मू आणि काश्मीरच्या परिस्थितीला घेऊन असलेल्या खूप अशा शंकांना दूर करते.

आधिकारिक दस्ताऐवज,पत्रव्यवहार,निवेदने,श्वेतपत्रे आणि संशोधन यावर आधरित लेखकाच्या अभ्यासाने – ते स्वत: संविधानिक विषयाचे तज्ञ आहेत- न केवळ या कालखंडाच्या बाबतीत नवी अंतर्दृष्टी दिली आहे तर त्या वेळच्या घटनाक्रमाचा महत्वपूर्ण सारांशहि उपलब्ध करून दिला आहे.स्टेकहोल्डर्सकडून निभावल्या गेलेल्या भूमिकावरही प्रकाश टाकला आहे.आपण आज ३७० कलमाचे महत्व कमी होण्याला घेऊन चिंतित आहोत,हे पुस्तक या महत्व कमी होत जाण्यामागच्या राजकारणावर प्रकाश टाकते.ज्या राजकारणास प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू आणि शेख अब्दुल्ला यांच्यात झालेल्या बैठ्कात आकार दिला गेला आणि सरदार पटेल व श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचा त्यावर शिक्का होता.

आपणास हे माहिती आहेच कि,सरदार पटेलांनी जम्मू कश्मीर सबंधी विशेष दर्जा मिळविण्याच्या तरतुदीना संविधान सभेत मंजुरी देण्याकामी महत्वपूर्ण भूमिका निभावली.भाजपा द्वारा प्रचारित मताच्या विरुध्द पटेलांनी कॉंग्रेस पार्टीचे काही सदस्य व जवाहरलाल कॅबिनेट चे मंत्री( जे बिनखात्याचे मंत्री व जम्मू-कश्मीर वाद सोडविण्याची जबाबदारी असलेले गृहस्थ) गोपालस्वामी अयंगार यांच्यामध्ये विशेष दर्जास घेऊन सुरु असलेल्या वादात कलम ३७० वर ( ज्यास त्या काळात ३०६ म्हटले जात असे) शिक्कामोर्तब व्हावे याकरिता हस्तक्षेप केला होता.

यामध्ये कुठलेही दुमत नाही कि ३७० व्या कलमासबंधी हा खुलासा – मुखर्जीची यास पूर्ण सहमती होती आणि तत्कालीन गृहमंत्री सरदार पटेलांचेहि हेच मत होते- अत्यंत विस्फोटक असा आहे.कलम ३७० ला घेऊन त्यांच्या पोजिशन सबंधी खुलाश्याच्या संभावित प्रभावानंतरही भगव्या जमातीकडून यास नाकारण्यात आले नाही मात्र पुस्तक प्रकाशनानंतर “हा छद्म धर्मनिरपेक्षतावादी आणि छद्म बुद्धीजीवीचा इतिहासाच्या विकृतीकरणाचा आणखी एक प्रयत्न आहे.” असे जरूर म्हटले गेले. मजेशीर गोष्ट हि कि,श्री जितेंद्र सिंग,जे त्या काळात जम्मू कश्मीर भाजपाचे प्रवक्ते आणि राष्ट्रीय समितीचे सदस्य होते त्यांनी लेखकाचे म्हणणे अप्रत्यक्षरित्या मान्य केले होते.ते म्हणाले होते कि,” दिवंगत नेत्यांनी पहिले प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरूंना कलम ३७० ची कालमर्यादा निश्चित करावी आणि यास कधी पर्यंत सुरु ठेवण्याची योजना आहे यास स्पष्ट करण्याबाबत सुचविले होते.

हेही स्पष्ट केले पाहिजे कि,कश्मीरला पूर्ण स्वायत्तता देण्यासबंधी डॉ.मुखर्जी यांच्या सहमतीचा मुद्दा चर्चेत येण्याची हि काही पहिली वेळ नाही.कश्मीर मधील आघाडीचे पत्रकार श्री.बलराज पुरी यांनी ‘द ग्रेटर कश्मीर’ मध्ये प्रकाशित लेखात यासबंधी अधिक माहिती दिली होती: “नेहरू आणि शेख अब्दुला यांचेसोबत श्यामाप्रसाद मुखर्जीचा राज्याच्या परिस्थितीला घेऊन झालेला दीर्घ पत्रव्यवहार,ज्यास त्यावेळी पक्षाद्वारा प्रकाशित करण्यात आले होते,त्यांच्या पोजिशन बद्दलचा अधिकृत पुरावा आहे. उदाहरणार्थ ९ जानेवारी १९५३ ला दोघांना लिहिलेल्या पत्रात ते म्हणतात,” आपण या बाबीवर तात्काळ सहमत होऊ कि, व्हॅलीमध्ये जोपर्यंत त्यांना वाटते तोपर्यंत शेख अब्दुलाच्या नेतृत्वात विशेष पद्धतीने चालू द्यावे आणि जम्मू व लद्दाखचे भारतात तात्काळ एकीकरण केले पाहिजे.” नेहरूंनी या विचारास पूर्णपणे नाकारले आणि कश्मीरमध्ये अशा प्रक्रीयेस्वरूप होणाऱ्या प्रतिक्रियेची व त्याच्या आंतरराष्ट्रीय परिणामाची जाणीव करून दिली.अब्दुल्लांनी एक विस्तृत उत्तर पाठविले.त्यात ते लिहितात “आपण या गोष्टीपासून अनभिज्ञ आहात हे शक्य आहे.पाकिस्तान व अन्य स्वार्थी घटकांकडून कुठल्या प्रकारचे प्रयत्न केले जात आहेत जेणेकरून राज्याची एकता तुटेल.एकवेळ राज्याच्या जनतेस विभिन्न प्रांतात विभागले कि मग कोणत्याही प्रकारचे समाधान त्यांच्यावर लादले जाऊ शकते” ते पुढे लिहितात कि हा दीर्घ पत्रव्यवहार

shyamaprasad

डॉ.मुखर्जीनी नेहरूंना लिहिल्या गेलेल्या (१७ फेब्रुवारी १९५३) या पत्राने समाप्त झाला.ज्यात त्यांनी सुचविले होते कि,

१.दोन्ही पक्षांनी राज्याच्या एकतेस अक्षुन्न ठेवले जाईल यावर बळ द्यावा आणि स्वायत्ततेचा सिद्धांत जम्मू प्रांत,लद्दाख व कश्मीर व्हॅली यांनाही लागू करावे.

२. दिल्ली कराराची अंमलबजावणी – ज्यामध्ये राज्यास विशेष दर्जा दिल्या गेला होता – त्यास जम्मू आणि कश्मीर च्या संविधान सभेच्या पुढच्या सत्रात लागू करण्यात येईल.

नेहरू नी उत्तर दिले कि,तिन्ही प्रातांच्या स्वायत्ततेच्या प्रस्तावावर त्यांच्यात आणि अब्दुला यांच्यात चर्चा जुलै १९५२ मध्ये सहमती झाली होती.जर मुखर्जी यांना आपल्या चुकीची जाणीव झाली असेल त्यांनी आपले आंदोलन विनाशर्त मागे घेतले पाहिजे.मुखर्जी याकरिता तयार नव्हते.हा त्यांचा पराभव ठरला असता. हि अडचणीची स्थिती दीर्घ काळापर्यंत सुरु राहिली,ज्यामुळे एकप्रकारे जनसंघास आपला चेहरा वाचविण्याची ( face saving) संधी दिली.

ह्यास नोंदविणे आवश्यक आहे कि मुखर्जीच्या आकस्मिक मृत्यूनंतर नेहरूंनी जम्मू च्या लोकांना अपील केली होती कि त्यांनी आपले आंदोलन मागे घ्यावे कारण कि त्यांची स्वायत्ततेची मागणी पूर्ण केली आहे..प्रजा परिषदेच्या नेत्यांना मुक्त केले गेल्यानंतर राज्य सरकारने या अपीलला २ जुलैला सहमती दर्शविली आणि नंतर दिल्लीस जाऊन ते नेहरूंना भेटले.या प्रकारे प्रजा परिषदेचे आंदोलन – क्षेत्रीय स्वायत्ततेची खात्री आणि दिल्ली कराराची तात्काळ अंमलबजावणी – चे वचन याधारे मागे घेण्यात आले.

पण इथे खूप किंतु-परंतु दिसतात.एक घटक ज्याने या कराराच्या अम्ल्बजव्नीस रोखले त्यचे कारण प्रजा परिषद आणि जनसंघाचे ‘बाहेरचे ‘ असणे होते.बलराज मधोक,जे नन्तर जनसंघाचे अध्यक्ष झाले त्यांच्यानुसार पार्टीनी राज्य स्वायत्तता आणि क्षेत्रीय स्वायत्तता या मुद्याबद्दल ची प्रतिबद्धता नागपूरच्या निर्देशावरून परत घेतली होती.पार्टी नी क्षेत्रीय स्वायत्तता आणि कलम ३७० च्या विरोधात आपले निरंतर अभियान सुरूच ठेवले.

आजपर्यंत भाजपा म्हणत आली आहे कि,जर सरकारनी या कलमाच्या संदर्भात मुखर्जीचा प्रस्ताव मान्य केला असता तर आज वेगळ्या स्थितीत राहिला असता परंतु ती आताही त्यांनी(मुखर्जी-अनु) आधी या प्रस्तावावर आपली लिखित सहमती दिली होती हे सांगण्याचे धाडस ते करू शकत नाहीत.उदयमान भारतीय जनसंघाच्या आघाडीच्या नेत्यात समाविष्ट दीनदयाळ उपाध्याय – आपले सहकारी बलराज मधोक यांच्यासारखी – जमिनीस्तरावर परिस्थिती, घडणाऱ्या घटनाक्रमाबद्दल निश्चितच माहिती होती मात्र त्यांनी आपल्या “ऑफिशियल लाईन “ वर कायम राहणे गरजेचे मानले जी “नागपूर” च्या प्रभावात होती आणि एकप्रकारे त्यांनी आपल्या शिस्तबद्ध प्रचारक असण्याचाच परिचय दिला.

ना केवळ कलम ३७० तर संघटना निर्माणाच्या मुद्यास घेवूनाही मुखर्जी व संघाच्या समजुतीत गुणात्मक फरक होता हे जर आपण मुखर्जीच्या आकस्मिक मृत्युनंतरच्या भारतीय जनसंघाच्या प्रवासावर नजर टाकली तर लक्षात येईल. मुखर्जी च्या मृत्युनंतर (२३ जून १९५३) दीनदयाळ स्वतः जनसंघाचे (भारतीय जनता पार्टीची पुर्ववर्ती संघटना) महत्वपूर्ण नेते – विचारवंत व सिद्धान्तकार – म्हणून समोर आले.आणि ११ फेब्रुवारी १९६८ ला रेल्वे प्रवासादरम्यान जेंव्हा त्यांचा खून झाला होता त्याकाळात ते पार्टीचे अध्यक्ष झाले होते.

लक्षणीय बाब म्हणजे मुखर्जीच्या निधनानंतर संघाकडून पाठविण्यात आलेले वरिष्ठ प्रचारक या नात्याने दीनदयाळ उपाध्याय सुद्धा भारतीय जनसंघाचे अध्यक्षपद सांभाळू शकत होते मात्र त्यांनी अशी औपचारिक जवाबदारी घेण्याचे नाकारले कारण त्यांचा फोकस संघटना बांधणीवर होता. या मधल्या काळात ज्यांची सार्वजनिक स्वीकार्यहर्ता जास्त होती,भलेही त्यांचा संघाशी प्रत्यक्ष सबंध असेल किंवा नसेल अध्यक्ष होत राहिले. ज्यांनी या अलिखित अशा श्रम विभाजनास योग्य रीतीने समजून घेतले आणि पदाच्या प्रतिष्ठेच्या हिशोबाने दावेदारीही केली नाही त्यांचा कार्यकाळ आरामात पूर्ण झाला मात्र ज्यांनी जनसंघाच्या संचालन कार्यात अधिक स्वायत्तता मिळविण्याचा प्रयत्न केला त्यांना एकतर पदावरून जावे लागले वा हटविण्यात आले.मुखर्जीच्या तात्काळ नंतर जनसंघाचे अध्यक्ष झालेल्या मौलीचंद्र शर्मा यांची पदापासून ताटातूट अशाच परिस्थितीत झाली.

‘भाजपाचे गांधी’ या सुभाष गाताडे यांच्या पुस्तकातील एक अंश

पुस्तकाच्या खरेदीसाठी :-https://amzn.to/2QwzMs4 

  •