Tag Archives: शरद पाटील

रेड्डीच्या म्हैशीची ” नाळ ” कबीराच्या “आंधळ्या गायशी” जुळलीच नाही..!

  •  

‘नाळ’ सिनेमात म्हैस आणि तिच्या मेलेलं रेडकूची फिजिकल कन्सेप्ट (संकल्पना) वापरून, सुधाकर रेड्डीने जेवढं दुःख आमच्या ताटात वाढलं त्याच्याहून कमीच दुसऱ्या कुणाच्या वाट्याला ते गेले असेल. पण त्यासाठी हा रिव्यु लिहावा हे काही निमित्त बनत नव्हते. ते योजिले त्याला कारण आणि हेतु हा की, सोळाव्या शतकात संत कबिराने रचलेल्या “ कबीरा कहे ये जग अँधा ” ह्या दोह्यातिल गाय आणि बछड़ा (अंधी जैसी गाय, बछड़ा था सो मर गया) या संकल्पनेची नाळ मध्ये झालेली पुनरावृत्ती (?). पण सिनेमात ती ‘गाय आणि बछड़ा’ जशी कबिराला अभिप्रेत आहे तशी न येता ‘म्हैस आणि रेड्कू’ अशी अवतरते. ह्या संकल्पनेच्या वापरा मागील कबिराची भूमिका आणि त्याच संकल्पनेच्या बदला बद्दल रेड्डीची मनोभूमिका. ही विसंगती बघणे आणि त्याच बरोबर, एखाद्या कलाकृति निर्मितीत जाणते किंवा अजाणतेपणी संबधित लेखकाची जाणीव-नेणिव कसे आपले काम बजवाते. आणि ती त्याच्या जाती व्यवस्थेतील स्थान कोणते याने कशी निर्धारित होत असते, ते बघणेही. जशी ती जातीय असते तशी पुरुषी आणि जर निख्खळ मार्क्सवादी असाल तर वर्गीयपण. हा शरद पाटीलांचा अब्राम्हणी दुष्टिकोन मला महत्वाचा वाटतो. आणि त्या दुष्टिकोनातुनच हा खटाटोप.

२०१२ साली, मुरबाड येथे आयोजित सांकृतिक शिबिरात रतना पाठक-शाह, आम्हाला लोकांना अभिनयाची शिकवण देण्यासाठी आली असता म्हणाल्या होत्या की; “सद्याच्या सिनेमे म्हणजे रामायण महा-भारताच मॉडिफिकेशन शिवाय दुसर काही नाही”. त्यांचे हे म्हणने एकंदरीत सिनेक्षेत्रातील महिलांना ऑपर केल्या गेलेल्या अथवा होणार्या भुमिकांना धरून होते. म्हंणजेच आजही महिलांच्या वाट्याला ; कधी उर्वशी, सीता, द्रोपदी, मिरा आणि राधा सारख्या भूमिका येतात तर कधी यशोदा व देवकी सारख्या. आणि त्या आम्हाला तशाच पद्धतीने वटविणे ही अभिप्रेत असते. स्वतः मार्क्सवादी परंपरा जोपासत असल्याकारणाने त्यांनाही “मानवी मनातील नेणीवेच्या अज्ञान भांडारातुन इतिहासपूर्व पुराणकथांच्या साठवलेल्या संस्काराचे जे अविष्कार कलाकृतित होतात” (ASS-८६ ). त्याची उकल करणे तेव्हाच्या चर्चेत तरी जमले नव्हते. कारण त्यांच्या मनातही “पाया आणि इमला” हे एतिहासिक भौतिकवादाचे वर्गीय (रशियन) मॉडल असल्याकारणाने ते पण त्यांच्या इतर मार्क्सवादी सवंगडी सारखे लंगड़ी घोड़ी खेळुन अजुनही तेथेच थांबले आहेत. आणि मानून घेतले आहे की, ज्यांची उत्पादन साधनांवर मालखी आहे त्यांच्याच संस्कृतीच प्रतिबिंब सिनेमात पडणार. ही त्यांची नाही तर जागतिक मार्क्सवाद्यांची (प्रतिबिंबवादी प्रमाणशास्त्राची) धारणा आहे. शरद पाटीलांच्या मते हा मार्क्सवादाचा प्रतिबिंबवादी दुष्टिकोन एक प्रकारची बाह्यार्थवादी धारणा आहे. ,

येथे लक्षात घेण्यासारखे हे आहे की ,दोघेही व्यावहारिक पातळीवर तात्विक भूमिका एकामेंकाविरोधी घेत असले तरी त्याचे प्रमाणशास्त्र (epistemology) बाह्यार्थवादी/ प्रतिबिंबवादी असल्याकारणाने सैद्धांतिक भूमिका एकच आहे. दोघेही दलितांचे जगण्याचे यथार्थ मांडणी कोण एक्यूरेटली करेल याला घेउन भिड़त आहे. या लिव्डइन एक्सपेरियंसला (जो एक प्रकारचा प्रतिबिंबवादी दुष्टिकोण आहे ) अतिम सत्य म्हणून अंगिकारले तर शरद पाटीलांच्या मते ते थेअरोटिकलीच ( सौंदर्यशास्त्रीयदुष्टया ) प्रोब्लोमटिक बनतात. ते असे…

बाह्यार्थवादी दुष्टिकोनातून पाहता; कुठल्याही विचारतत्वाप्रमाणे कलेची निर्मिती निव्वळ आपल्या मनातल्या कल्पनेतून साकार होत नाही असे मानतो. निकोलाई दोब्रोल्युबोव, क्रांतिपूर्वीचा रुसी विचारक ( म्हणजेच मार्क्सवादी ) याला पुढील प्रमाणे अधोरेखित (थेओराईझ) करतो. ते असे, “ जीवन साहित्याच्या तत्वांचे अनुसरण नाही करत, तर सहित्याचे तत्वे जीवन व्यवहाराचे अनुसरण करतात ” (DSA). जसे की , कबिराने ‘गाय आणि बछड़ा’ ही संकल्पना आपल्या दोह्यात वापरुन तत्कालीन समाजाच्या दांभिकतेवर ताशोरे ओढले. तर रेड्डी ने “ ‘म्हैस आणि रेड्कू’ ची संकल्पना वापरून नाळची कथा लिहली. ते हे करू शकले कारण त्या संकल्पना जीवन व्यवहारत होत्या किंवा आहेत. या संकल्पना त्यांनी दोह्यात अथवा सिनेमात वापरल्या म्हणून व्यवहारात आल्या असे होत नाही. म्हणजेच जे समाजात घडत आहे त्याचेच प्रतिबिंब लेखकाच्या मनात पड़ते तेच कलाकृति रूपांतरित होऊंन बाहेर पड़ते. पण जीवन व्यवहाराची ही तत्वे साहित्यात कोण आणतं? हे पण तितकेच महत्वाचे आहे. यासाठीॲकेडेमिक डिस्कोर्समधील गोपाळ गुरु आणि सुंदर सरुक्कई यांचे म्हणने बघुया.लिव्डइन एक्सपेरियंसच्या थेअरी नुसार गोपाळ गुरु ला वाटते की दलितच त्याच्या जगण्याचे ( अस्पृशता अणि दलितत्वाचे ) अनुभव बरोबर मांडू शकतात. या उलट सुंदर सरुक्कई म्हणतो की ते तेवढ्याच ताकदीने दुसरेही ( upper caste ) मांडू शकतात.

“ अभ्यासाधीन समाजाचा भौतिकवादी धारणेने व अनित्यतावादि दृष्टीने केलेला अभ्यासच त्या समाजाचे धर्म, राजकारण, तत्वज्ञान, कला हे आर्थिक रचनेचे प्रतिबिंब आहेत की, की प्रतिक , की सर्व मिळूण आणखी काही हे ठरवू शकेल. मार्क्सचे ज्ञानशास्त्र (epistemology) म्हणजे ‘प्रतिबिंबवाद या समजुतीला खुद पुर्वाचार्य व् लेनिनही जबाबदार असले, तरी इंद्रियानुभवातुन मानवी मेंदूत संकल्पना निर्मितीची जे प्रक्रिया घडते ती प्रतिबिंबाची निश्चितच नसते. संकल्पना बनवण्यात जाणीव काय नेणिव ही भाग घेत असते हे फ़्राईडच्या मनोविश्लेषण व् फ्रेझरच्या आदिबंधवादने सिद्ध झाले आहे.” ass७७.

वरिल उतारा वरुन एक नजर फिरवली तरि हे स्पष्ट होते की, लिव्डइन एक्सपेरियंसच्या थेअरीचा डंका किती त्रास दायक आहे. उदाहरणार्थ “नाळ” ची कथा लिहातांना वरती म्हंटल्या प्रमाणे सुधाकर रेड्डीने ‘म्हैस आणि मेलेलं रेड्कू’ या संकल्पनेचा आधार घेतला. अपरिहार्य आहे की ती त्याच्या लीवुडइन एक्सपेरियंस भाग राहिली असेल. निकोलाई दोब्रोल्युबोवच्या मताप्रमाणे तिचे अनुसरण त्याने जीवन व्यवहारातुन केलेले असेल. इथ पर्यन्त सार ठीक आहे. कारण भारतीय समाजाचा व्यवहार जाती अधिष्ठित आहे आणि रेड्डीही त्या समाजातुनच असल्याकारणाने म्हैस आणि मेलेलं रेड्कू’ ह्या संकल्पना निर्मितीतेतच नाही तर एकंदरित नाळच्या निर्मितीत त्यांच्या जात जाणीव-नेणिवचे पार्टिसिपेशन ( भाग ) फ़्राईडच्या मनोविश्लेषण व् फ्रेझरच्या आदिबंधवादा प्रमाणे राहिली आहे. आणि ते तसे राहते हे ना गोपाल गुरु मान्य करतील ना सुंदर सरुक्कई कारण “नाळ” मधील सुधाकर रेड्डीची जात जाणीव- नेणिव ना गोपाल गुरुना एक्यूरेट ठरवते ना सुंदर सरुक्कई यांना.

नाळ काय आहे ?

नाळ गर्भाअवस्थे पासूनच अर्भकाची त्याच्या आई-शी जुळलेली असते. जेव्हा अर्भक जन्माला येते तशी ती तोडले जाते. पण ती तोडल्यावर ही तिचे अंश मायेचा/ भावनेचा एक वेगळा गोतावळा निर्माण करतात. हा गोतावळा ‘नाळ’ मद्ये रंगवन्यात सुधाकर रेड्डी कमालीचा यशस्वी झाला आहे.

नाळ कशी कुठे जूळली आहे..!

कथेचा केंद्रबिंदु आहे “आई लेकराचे प्रेम” ते सिनेमात चैत्याच आपल्या जन्मदेत्या आईच्या भेटीच्या अतुरतेत आहे, सुमीची आपल्या दत्तक मुलाला दूर न जाऊ देण्यात आहे. तर सावकाराच्या आईचे आपल्या मुलापासून दूर जाण्यापेक्षा मरण पसंत करण्यात आहे. बच्चन हा मुलगा वाईट संगतीला असून सुद्धा तो वाईट मुलगा नाही असे इतराना सांगणार्या आईच्या मायाळु पणात आहे, तर दूसरी कड़े आपल्या ५-६ वर्षाच्या मुलीला चैत्या पासून दूर ठेऊ पाहणाऱ्या आईच्या चिंतेत आहे. आणि सर्वात महत्वाच म्हणजे आपल रेडकू मेल्यानंतर त्यासाठी पाना चोरनार्या म्हशीच्या मायेत आहे.

चैत्याचं अंतरद्वंद्व

चैत्याची “नाळ” त्याच्या जन्मदेत्या आईशी जूळली आहे,याची ‘जाणीव’ त्याला त्याचा गावाहून आलेला मामा करुन देतो. “तुझी जन्म देणारी आई ही नसून दूसरी आहे. हिने तुला दत्तक घेतले आहे” दाराला बांधलेल्या म्हशीला रेड्कू होतांना चैत्याने बघितलेले आहे. म्हणून रेड्कू सारखे आपण आपल्या सग्या आईकड़े नाही आहोत म्हणजेच रेड्कू सारख आपल नातं शुद्ध नाही आहे. आपली जन्मदेती आई ही नसून दूसरी आहे याची जाणीव त्याला येथून होते . आणि तेव्हा पासून त्याच्यात अतंरद्वंद्व सुरु होते. मंग तो आपल्या जन्मदेत्या आईकड़े जाण्यासाठी सारी धडपड़ करतो.

ब्राम्हणी व्यवस्था जशी उच्च-नीचता मानते तशी ती शुद्ध- अशुद्ध पणाचा संस्कार पण करत असते. सीतेला जसे तत्कालीन द्वंद्व ( पति पत्नी मधील नात्याच बहीद्वंद्व – तेहि रामाच्या मनातही दुसरयाच्या सांगण्यावरुन अतंद्वंद्वित निर्माण होते) मिटवण्यासाठी अग्निपरीक्षा देऊन स्वताला शुद्ध सिद्ध करावे लागते. नाळ मध्ये आई-लेकराचं नात्याचं बहीद्वंद्व वृंदीगत करण्यासाठी सुधाकर रेड्डी; चैत्याचा मनात ‘आपण म्हशीच्या रेड़कु सारखे आपण शुद्ध नाही हे दाखवून जे अतंद्वंद्व निर्मितो ते करीत असतांना तो ब्राम्हणी नेणीवेचा नकळत पणे शिकार झाला आहे. ती राहून राहून त्याला पुराण कथाकडे ओढित आहे. अख्या सिनेमाभर ते रेड्डीवर हावी झाली आहे. म्हणून चैत्यामध्ये आपल्याला आधुनिक कृष्णा दिसतो. जेथे तो राहत आहे ते गाव यमुने सारख्या नदीच्या काठी एक नदीच्या काठी बसलेल आहे. हा काही योगायोग नाही आहे जरी ती कथेची गरज असली तरी. त्या नदीत रास-लीला करण्यासाठी जशी एक राधा (नदी काठी राहणारी मुलगी) आहे अगदी तसाच गरीब सुदामा (बच्चन) पण आहे. सावकार हा नंदा सारखाच गावचा प्रमुख आहे अणि सुमी ही यशोधरा सारखी प्रेमळ. शेवटी कसंची जागा चैत्याचा मामाने ( हा पण कंस सारखा सखा भाऊ आहे तोही जन्मदेत्या आईचा ) भरून काढली आहे.

रेड्डीचे उच्च-जात संबंध, भारतीय सौंदर्यशास्त्र आणि अब्राम्हणी पर्सपेक्टिव

सध्या चैतन्यवादी सौंदर्याची चलती आहे. नाळ सारखे सिनेमे त्या पर्सपेक्टिव पाहणारे त्याची वाह-वाही करता थांबत नाही आहे. कुणाला चैत्याचा अभिनय भावतो आहे तर कुणाला सिनेमॅटोग्राफी. काहीजन तर त्यातील realistic पणा पाहून हैराण आहेत. हे सौन्दर्य पाहणारे, कोवळया वयात सावकाराच्या शेतात राबणारा बच्चन पाहत नाही. जन्माने पारधी असल्यामुळे त्याला होणारा पोलिसांचा नाहक त्रास यांना चैताच्या दुखापेक्षा दांडगा वाटत नाही. आणि सर्वात महत्वाचे पिढिजात काम करणाऱ्या चांभाराचे दुःख कुणालाही दुःख वाटत नाही कारण ते त्यांच्यासाठी त्याच्या जाती सारखेच हिन आहे. आणि हे रेड्डी ने हे सार गृहीत धरुनच पात्र रंगवली आहेत. त्याचा हा स्टैंड पण इतिहासाची पुनरावृत्ती करणारा कसा आहे. याची प्रचिती खालील संदर्भावरुन येइल.

भारतीय सौंदर्यशास्त्राचा उगम जातिसमाजात भरताच्या नाट्यशास्त्रापासून होतो.. व्यासाने महाभारताला ‘ जयो नाम इतिहासोsयम’ म्हंटले आहे. हा पाचवा इतिहासवेद त्याने शुद्रांसाठी लिहला असे परंपरा सांगते. भरतानेही प्रथम अध्यायात शुद्रांना वेद संभाव्य नसल्यामुळे नाट्य हा इतिहासासह पाचवा वेद आपण सवर्णीकांसाठी रचित असल्याचे म्हंटले आहे. शरद पाटिलाच्या मते “व्यासाचे जे उच्चवर्णीय हितसंबंध इतिहास वेदात होते, तेच उच्चजातीय हितसंबंध भरताचे इतिहास नाट्यशास्त्रात होते”. आणि अब्राम्हणी पर्सपेक्टिव ने पाहिल्यास, तेच उच्चजातीय हितसंबंध रेड्डीने नाळच्या निर्मितीत जोपासली आहेत.

शरद पाटिलांचा मते, “ नाटकातिल पात्रांची प्रतिमा अभिनयाद्वारे उभी करायचे असल्यामुळे त्याचे (भरताचे) सौंदर्यशास्त्र बाह्यार्थीवादी (realistic) प्रतिबिंबवादाचे अपरिहार्य होते.” बाह्यार्थीवादिंची व्याख्या धर्मेन्द्रनाथ शास्त्री खालीलप्रमाणे करतात. बाह्यार्थीवादीची धारणा आहे …की, मन बाह्य अर्थाचे ( वस्तुचे ) इंद्रियग्रहण करते आणि तो (अर्थ) इंद्रियग्रहणा पासून स्वतंत्र पणे अस्तित्वात असतो. मना कडून ना तो निर्मिला जातो ना इंद्रियग्रहणातुन त्याच्यात काही बदल होऊ शकतो. इंद्रियबोधाच्या प्रक्रियेचे नामकरण प्रतिबिंबवाद असेच होऊ शकते ( मार्क्सवादी तत्वज्ञानाचे प्रमाणशास्त्र ही प्रतिबिंबवादीच आहे ). कारण बाह्यार्थाचे ( बाह्य-वस्तुचे ) मनात प्रतिबिंब भारतीय तत्वज्ञानाच्या परिभाषेत अर्थक्रियासामर्थ्यविहीन असते. म्हणजे ते प्रतिबिंब त्याच्यावर बदलाची क्रिया करायचे सामर्थ्य बाळगत नाही.

रेड्डीची म्हैस आणि कबीराची आंधळी गाय

रेड्डी ने म्हैस आणि रेड्कुचं प्रतिक वापरून ‘नाळ’ ची कथा लिहली. मेनस्ट्रीम रिव्यु एक्सपर्ट त्याला आई- मुलांच्या संबंधावर भाष्य करणारी उत्तम कलाकृति म्हणून संबोधित आहेत. आणि त्यांना वाटते म्हणून ती तशी आहे ही. सिनेमात नविन जन्मलेले रेडकु चैत्याच्या एका चुकी मुळे मरते त्याच्या नंतर म्हैस पाना ( दूध काढू देत नाही) चोरते. सावकाराला याची चिंता आहे की हे असेच चालू राहिले तर म्हैस आटणार. म्हणून तो चांभाराकडे मेलेल्या रेड्कुला घेउन जातो आणि चामड्या पासून जिवंत भासेल असे रेडकू बनवायच सांगतो. आणि चांभार ते बनवतो. मेलेल रेड्कूचं धड ( ज्याला कलात्मक पद्धतिने बनवले आहे ) सावकार घेउन, त्याला म्हैशी जवळ ठेवतो ती त्याला चाटते आणि दूध द्यायला सुरवात करते ते दूध सुमी चैत्याला प्यायला देते आणि एरवी तिला सुमी म्हणनारा चैत्या आई म्हणतो. सिनेमाचा शेवट याच्यानेच करण्यात आला आहे.

कबीरने याच प्रतिकाचा वापर आपल्या दोह्या मध्ये केला तो जातवर्णव्यवस्थेच्या तत्कालीन दांभिकतेवर भाष्य ( टिका ) करण्यासाठी. तो असा …
कबीरा कहे ये जग अँधा …
अंधी जैसी गाय, बछड़ा था सो मर गया
जूठी जाम चटाये…!

ज्येष्ठ कवी अशोक वाजपेयी म्हणतात कि, “धर्म, कर्मकांड, मौलवी, पंडित अशा विविध विषयांवर कबीरांनी परखड विचार मांडले. सोळाव्या शतकात असे विचार मांडण्याची हिम्मत त्यांनी दाखवली. ती सद्यःस्थितीत दाखवता येणार नाही. सर्व धर्म आक्रमक झाले आहेत. ( शरद पाटिल रेफरेंस / तेव्हाचा जातीय द्वंद्व )

जनतळ आज हि कबीराची आपुलकीने आठवण काढतात, म्हणन्यापेक्षा कबीर आजही जन सामान्याची मनाची पकड़ सहजरित्या घेतो,१५ व्या शतकातील सामाजिक वास्तवावर भाष्य करणार्या एखाद्या गेय कलाकृती बाबत असे होणे, काही जादुई करिश्माचा भाग नाही, त्यालाही कारणं आहेत. एकतर सत्याशी नात जोडणारा कबीर जनतेशी कधीच नाड तोडत नाही, जनतेच्या संबंधित असलेल्या प्रत्येक गरजू आणि महत्वाच्या गोष्टीशी पण नाही. गाय आणि बछडा हे व्यावहारिक दृष्ट्या महत्वाच्या आहेत. त्याचा बेस जात व्यवहार आहे. कबीर हिंदू आणि मुस्लीम धर्माच्या ढोंगी पणावर बोट ठेवताना ही जातीची क्रूरता पण समोर ठेवतोय. जब्बार पटेलला तेच गाणं का घ्याव लागल ( डॉ बाबासाहेब आंबेडकर ) आणि चित्रीकरणात बाबासाहेबाला स्वतःहून ते गाणं चालत असताना का दाखवावं? जनता काय विचार करते आणि ते काय प्रतिक देतंय? वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन केल तरच याचं उत्तर भेटते. त्या गाण्याचे सामर्थ्य आणि उगमस्थान प्रामुख्याने धर्माच्या जडण घडण आणि पोथी निष्ठतेवर सवाल करते. ते नुसते अपयश आणि दुबळेपणा वर बोट नाही ठेवत आहे तर आत्मभान किती गरजेचे आहे ते पण दाखवते.

पण आणि रेड्डीचे ‘नाळ’ बाह्यार्थीवादी प्रतिबिंबवादाच्या सौंदर्यशास्त्राशी जूळली असल्याकाणाने भरतासारखेच त्याचीही उच्चजातीय हितसंबंध ‘नाळ’च्या निर्मिते मध्ये दिसतात. तो कबीरा प्रमाणे म्हैस आणि रेड्कूचं प्रतिक घेउन कला क्षेत्रात उतरतो तर खरा; पण तो कबीरा सारखा या प्रतिकाचा वापर जातीय द्वंद्व चित्रित करण्यासाठी वापरू शकत नाही. उलट त्या संघर्षाचा मागमूसही कसा दिसणार नाही याची तो दक्षता घेतो. अगदी सिनेमा संपेपर्यंत सर्व मनुच्या ( कोड ऑफ़ मनु ) हिशोबाने चालू राहते. आणि आपण या आधुनिक भरताच्या आधुनिक कृष्णाच्या (पात्र) अभिनयाचे (सौंदर्याचे) कौतुक करता करीत थांबत नाही. थोडक्यात रेड्डीच्या जात जाणीव आणि नेणिव त्याच्या म्हशींची ” नाळ ” कबीराच्या आंधळ्या गायशी जुळू देत नाही !

निसार झाल्टे

(लेखक Tata Institute of social sciences, Mumbai येथील विद्यार्थी आहेत. )

  •  

नवरात्रोत्सव हा कृषीमायेचा उत्सव आहे.

  •  

                                                                         रिबले शुभम

आश्विन मासारंभापासून देशात नवरात्रोत्सवाला सुरूवात होते. आपल्या राज्यात हा उत्सव घटस्थापनेचा उत्सव व कृषीमायेचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. जगभरात शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावल्याची एक आठवण या उत्सवामागील मूळ प्रेरणा आहे. त्यामुळे राज्यातच नव्हे तर देशातील कानाकोपऱ्यात हा उत्सव केवळ स्त्रिया साजरा करत असत याचे अनेक दाखले पुराणशास्त्रांमध्ये मिळतात. अलीकडे या उत्सवाचे चित्रच बदलून गेले आहे.
घटस्थापनेपेक्षा या उत्सवात अनेक नवे फॅड आल्यामुळे मूळ उत्सव आणि त्याचे गांभीर्य लोप पावत चालल्याचे दिसते. कृषीमायेची आराधना करणारी आणि तिचे स्तवन करणारी परंपरा घटस्थापनेच्या प्रतिकांमध्ये थोडीशी शिल्लक होती. ती सध्याच्या नवनवीन फॅडमुळे ती भविष्यात पूर्णपणे लोप पावण्याची भीती वाटते.देशात हा उत्सव साजरा करणाऱ्या विविध परंपरा/पद्धती असल्या तरी सर्वाचा मूळ उद्देश कृषीमायेचे गुणगाण गाणे आणि तिचे स्तवन करुन शेतीच्या शोधाची आठवण करणे असाच आहे. आपल्या राज्यात आपण याला घटस्थापना म्हणून ओळखतो. नवरात्र उत्सवाच्या काळात राज्यात सर्वच जाती-जमातींच्या महिला या काळात नऊ दिवस आपापल्या घरातील देवळी किंवा माजघरात घट बसवितात. यात शेताच्या शेजारी असलेल्या वारुळाची, नदीच्या कडेची , अथवा शेताच्या बांधावरची माती आणून त्यात विविध प्रकारचे धान्य पेरले जाते. या धान्याशेजारी तांब्याचा घट बसवून रोज वेगवेगळी फुले, आणि विशेषत: कवडय़ांची माळ व दिवा लावून त्याची पुजा केली जाते. परडी (तांदूळ, दाळ, पीठ, मिरची, कांदे,डाळ, तेल आदी ठेवलेली एक टोपली) आणि कवडय़ांच्या माळेला त्यात खूप महत्व असते. घटाची सर्व पुजा स्त्रियांकडूनच केली जाते.गळ्यात कवडय़ाची माळ आणि हातात परडी घेऊन प्रत्येक स्त्री किमान पाच घर तरी जोगवा मागतात. त्यानंतरच घरातील घटाची पुजा सुरू होते. पुरूषमंडळीचा त्यात काहीही सहभाग नसतो.

भंडाऱ्याने कपाळ माखलेला आणि गळयात कवडय़ांची माळ असलेला देवीचा भगत किंवा आराध्यांकडून रात्रीला गायन आणि नृत्याचे कार्यक्रम साजरे केले जातात. गुजरातमधील गरबा हा एक त्यातलाच प्रकार आहे, परंतु अलिकडे त्याचेहि बाजारीकरण झाले आहे. मात्र गुजरातमधील आदिवासी महिला अजूनही कृषीमायेचे ऋण
गाणारे गीत गातात.

आपल्याकडे देवीच्या स्तवन किंवा परसू बाळाचे नऊ खंडकरी, खंडोबा, विरोबा, मल्हारी, म्हसोबा
आदींच्या लग्नांच्या, पराक्रमांच्या कथा सांगून भंडारा उधळत बेभानपणे नाचले जाते. पश्चिम महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी गावागावातीलधनगर समाजातील लोक पालखी काढतात.या काळात आदिवासी आणि दलित स्त्रिया रात्रीला देवीच्याच पुजेचा एक भाग म्हणून चौपटाचा खेळ खेळतात. चौपटाच्या खेळात घरातील सर्वात ज्येष्ठ महिलांकडून या खेळाची सुरूवात करण्याची प्रथा आहे. आदिवासी भागात या काळात हा खेळ अजूनही खेळला जातो. चौपट हे स्त्रीसत्ताक राज्यांमध्ये धान्याच्या समान वाटपाचे प्रतिक होते.

भूमातेच्या उदरातून हळूहळू उगवणा-या धान्याची पुजा ही भूमातेची, देवीची पुजा म्हणून केली जाते. हा उत्सव कृषिमायेचा उत्सव असल्याने कृषी आणि देवीशी संबंधित गाणे गाऊन तो साजरा केला जातो. विजयादशमीच्या दिवशी हे उगवलेले धान शेतात नेऊन टाकतात. यामुळे शेतीची भरभराट होते . आणि पिक मोठया प्रमाणात येते अशी धारणा आहे. काही जमाती शेतासोबतच ते नदीच्या पात्रातहीसोडतात. नऊ दिवसानंतर ग्रामीण भागात अजूनही हे चित्र पहावयास मिळते.

शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला

जगभरात शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला हे
भारतीयच नाही तर जगभरातील पुराणशास्त्रांमध्ये
मान्य केले जाते. शेतीच्या शोधात पुरूषांचे कोणत्याही प्रकारचे योगदान नव्हते. स्फ्य नावाच्या कठीण टोक असलेल्या काठीने जमिनीत पेरणी, निंदणी व कापणीची सर्व कामे करत. पुरूष मागासलेल्या हत्यारांनी व आगीने जमिनीचा तुकडा साफ करत. भरघोस हंगामाचे फळ मिळविण्यासाठी वैदिक कृषि-मायेचा विधी म्हणून सीता-यज्ञ केले जात होते. ख्रिस्तपूर्व पाचशे वर्षार्पयत हे यज्ञ केवळ स्त्रिया करत होत्या. तो स्त्रियांचाच सण होता. वैदिककृषिदेवता सीता हीचे स्तवन केल्यानंतरच पेरणीला प्रारंभ केला पाहिजे असे आदेश कौटिल्य (२.४०) देतात.

शेतीचा मायाविधी असलेल्या तंत्रात कुलचा अर्थ स्त्री असा होतो. अथर्ववेदाची एक ऋचा सांगते की, स्त्री ही कुलाची मुख्य होती. ती कुलाची पुरोहिता या नात्याने कुल जमिनीची सुपीकता व उत्पादकता संवर्धित करण्यासाठी कृषिमायेचा विधी करी. शक्ती वा मातृदेवतेचे भक्त असलेल्या शाक्तांना त्यांचे धर्मग्रंथ कुलवृक्ष व कुलयोगिनींची पुजा करायची आदेश देतात. अंथरुणातून उठल्याबरोबर शाक्तांनी पार पाडायचा अगदी पहिला विधी म्हणजे कुलवृक्षांना ओम कुलवृक्षेभो नम: या मंत्राने वंदन करणे.

देशात आणि राज्यातही मातृदेवताची देवळे ही अब्राह्मणी आहेत. तुळजापूरची मूळ मातंगी आणि भवानी, माहुरची रेणुका, काळुआई, सप्तश्रृंगी,आदी सगळयाच देवी या आकारहीन दगडाच्याआहेत. मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्रात कोणत्याही गावात गावाची रक्षणकर्ती म्हणून अशा आकारहीन मरीआई, पोचिम्माची देवळे असतात. त्याशिवाय प्रत्येकांच्या एक कुलदेव्याही अशाच आकारहीन दगडाच्या आणि शेंदूर माखलेल्या अशा स्थितीतमाजघरात किंवा घराच्या शेजारील देवळीत बसवलेल्या असतात.

आकारहीन दगडातील देवता निऋती ही जल किंवा नदीदेवता होती.अप्सरेचे मराठी रूप आहे आसरा नदीतील विशिष्ट दगड वा खडकांना आसरा म्हणून ओळखले जाते. तेथे बाळांतीण बाया अजूनही तान्ह्या मुलांना घेऊन जातात आणि त्याला झोळीत घालून झोके द्यायची नक्कल करतात. प्राचीन काळापासून मातृदेवतांकडे मुलांसाठी ओटी (झोळी) असते. यामुळे रेणुका, मातंगी, मांगम्मा (तिरुपती), धुरपता, महाकाली, आदी देवींची पुजा तिच्या ओटीत खण नारळ टाकल्याशिवाय केली जात नाही.

दुसरे असे की या सर्वच देवीना कोंबडे- बकऱ्यांच्या मासांचा नैवेद्य लागतो. त्याशिवायकोणतीही पुजा पूर्ण होत नाही. बुद्धोत्तर काळाच्यापूर्वी ज्या हरितीची मातृदेवता म्हणून पुजा केली जाई तिच्या ओटीतही मुले टाकली जात असत. आईचे जगातील सर्वोत्कृष्ट प्रतिक म्हणूनही हरितीकडे पाहिले जाते.

देवीचे पुजारी बारा बलुतेदार

आपल्या राज्यात अजूनही ब-याच ठिकाणी मातृदेवींची पुजा करण्याचा मान देवकरीन,पोतराज, आराधी, महायोगिनी, गुरव, मांगीण पुजारी यांनाच आहे. मातृदेवतांचा संबंध शैवांशी,शाक्तांशी आणि तंत्राशी संबंधित असल्याने त्यांची पुजा यांच्याकडून केली जात होती. हे सर्व शिवाचे उपासक होते. कालांतराने अनेक देवींच्या आख्यायिका विकृत करण्यात आल्यामुळे त्यांचे मूळ गांभिर्य खूप कमी अंशी शिल्लक आहे.शैवांशी संबंधित असलेल्या देवींकडून असूराची हत्या करण्याच्या कथा,त्यातून निर्माण झालेलीमहिषासूरमर्दिनी आदी रूपे याचाच एक भाग आहेत.त्यांनाच तो मान होता. महाराष्ट्रात सात मातांची सात देवळे आहेत. सर्वात मोठी बहीण सप्तशृंगीचे देऊळ नाशिक जिल्ह्यात आहे चैत्री पौर्णिमेला तिची भरणारी यात्रा सर्वात मोठी असते. सगळयात धाकटी बहिण एकविरा, हिचे एक देऊळ धुळ्याला स्मशानभूमीशेजारी आणि दुसरे लोणावळा जवळ कार्ला लेणीच्या प्रवेशद्वारावरआहे.या दोन्हीची पुजा गुरव जातीचे भोपे करतात. ठाणे जिल्ह्यातील महालक्ष्मी या आदिवासी देवीचे वंशपरंपरागत पुजारीपण खुद्द आदिवासी वारल्यांचेच कुटुंब करत आहे. चंद्रपूरची धुरपता (महाकाली)चीही पुजा मांगीण जातीची देवकरीन आणि पोतराज करतो. तरतुळजाभवानीचा पुजारी कुणबी, मराठा आहे. परंतु
अलिकडे ब्राह्मण पुरोहित इकडेही ताबा मिळविण्यात यशस्वी होत आहेत. मुळात या देवींच्या पुजेला मंत्र चालत नाहीत परंतु अलिकडे कडव्या विरोधक असलेल्या वैष्णववादी देवादिकांचे मंत्रोच्चार या देवींच्या पुजेप्रसंगी केले जातात हे खरे तर थांबायला हवे. शिवकाळार्पयत आपल्या राज्यात योगींनींचे आणि शाक्त पिठांचे केंद्र हे मांगवाडय़ातून चालत होते. हे प्राच्यविद्यापंडित कॉ. शरद् पाटील यांनी सप्रमाण दाखवून दिले आहे….

  •  

कॉ. शरद पाटील : दुःख आणि शोषणमुक्तीचा असंतोषी मार्गस्थ

  •  
मी बारावीत असतांना पहिल्यांदा कॉ. शरद पाटील नावाच्या म्हाताऱ्या माणसाचे भाषण ऐकले होते. मी आणि नितीन वाव्हळे (हल्ली, एस. एफ. आय. चे विद्यार्थी नेते) त्यावेळी औरंगाबाद शहरात सार्वजनिक कार्यक्रम असले की, आम्ही बहुतेकवेळा हजरच असायचो. मुख्य कारण म्हणजे अशा कार्यक्रमात खायला चांगले असते आणि दुय्यम कारण म्हणजे डोक्याला खूराक मिळतो. ते कॉ. आहेत तेंव्हा ऐकले होते पण जास्त कळत नव्हते. त्यामुळे हा म्हातारा जाम भारी आहेच प्रथमदर्शनी मत बनले कारण त्यांच्या वयाचे अनेक म्हातारे रिकामे असतात असाच माझा अनुभव होता. त्यांना कोणीच गंभीरपणे ऐकत नाही असेही पाहिले होते हा पाटिल बाबा थोडा वेगळाच वाटला. पदवीला असतांना त्यांचे पुस्तके वाचली. डोक्याला ताण देवून वाचली तेंव्हा कुठे काही गोष्टी समजू लागल्या. आजही त्यांच्यावर दुर्बोध लिखाण करण्याचा, त्यांना संस्कृत खरंच येत होते का? असे अनेक आरोप केले जातात पण, हे आरोप करणारे लोक एकतर शपा वाचत नाहीत किंवा सोईचे वाचतात किंवा या लोकांचा तेवढा आवाका च नसतो. असे अनेक लोक मला माहिती आहेत. शपांच्या लिखाणाच्या काही मर्यादा निश्चीतपणे आहे. त्याची कठोर चिकित्सा झाली पाहिजेच. त्यासाठी शपा माझ्याशी डिबेट करा असे नेहमी ओरडत असायचे. आरोप करणाऱ्यांनी प्राच्यविद्या पंडीत मेहंदळे आणि बौद्ध आणि पाली अभ्यासक, तत्वज्ञ प्रदीप गोखले या लोकांनी त्यांना प्रतिक्रिया आणि प्रतिसाद दिला यावरूनच शपांचे वैचारिक मोठेपण सिद्ध होते. कोणाही लिंबूटिंबूला मेहंदळे आणि गोखले प्रतिसाद देणार नाहीत. जयंत लेले यांच्यासारख्या समाजशास्त्रज्ञ आणि विद्युत भागवत यांच्यासारख्या स्त्रीवादी अभ्यासक यांची शरद पाटलांनी त्यांच्या ‘सत्यशोधक मार्क्सवादी’ मध्ये दखल घेतली होती. त्यामुळे दोघेही ‘आमच्या पुस्तकाची आणि लेखाची दखल त्यांनी घेतली होती.’ असे माझ्याजवळ मोकळेपणाने बोलले आहेत. शरद पाटील महत्वाची मांडणी ऐतिहसिक मांडणी करत होते असे जयंत लेले म्हटले आहेत तर पाटलांना स्त्रीप्रश्नाचे गांभीर्य जास्त समजत असलामुळे त्यांचे महत्व जास्त आहे. अन्यथा बायकांचा प्रश्न म्हणून स्त्रीवादाला बाजूला टाकले जाते असेही विद्युत भागवत म्हणाल्या. सुहास पळशीकर मास्तरने त्यांच्या “सामाजिक शास्त्रातील वैचारिक गारठा” या लेखातसुद्धा शपांच्या नवीन वैचारिक मांडणीची दखल घेतली आहे आणि शपांना कसे जाणीवपूर्वक अनुल्लेखाने दुर्लक्षित केले. याविषयी खंत सुद्धा व्यक्त केली आहे. शपा जीवंत असातांना सदानंद मोरे आणि आ. ह. साळुंखे यांनी काही मतभेद व्यक्त केले होते. पण, त्याही लोकांनी म्हणावी तशी दखल घेतलेली दिसत नाही. कारण शपा हे तसे ‘वैचारिक आणि अभ्यासाकीय क्षेत्रा’च्या बाहेरचे होते. पूर्णवेळ कार्यकर्ता अनेक अभावग्रस्त जीवनात ज्ञानयज्ञ प्रज्वलित करत होता जसा कुणबी शेतीवर अनेक प्रयोग करतो तसेच शपा ज्ञान व्यवहारात अनेक नवीन प्रयोग करत होते. हे त्यांच्या अनुयायांना पटले नाही तर बाकीच्यांविषयी आपण काय बोलणार? नेहमी प्रवाहित राहण्यासाठी मोठी किंमत द्यावी लागते आणि पाटलांनी ती मोजली आहे. अनेकजण डबके बनून जगतात त्यामुळे एकाच गोष्टीला ते आयुष्यभरासाठी चिटकलेले असतात आणि त्याचेच समर्थन करत असतात. पण पाटलांच्या लिखाणात ह्याचा अर्थ लावताना मी चुकलो, हे त्यावेळी कळले नव्हते, त्यावेळी मी बरोबर नव्हतो असे अनेक वाक्य असतात. पण, लोकांना फक्त त्यांच्या लिखणा तील “मी” दिसतो आणि बाकी दिसत नाही. शपा गेल्यानंतर मार्क्सवादी, मार्क्स-फुले-आंबेडकरवादी, सौतांत्रीक मार्क्सवादी, फुले आंबेडकरवादी, ब्राह्मणेतर, बहुजनवादी अशा अनेक गटात असणारे लोक ‘आम्हीच त्यांचे खरे वारसदार आहोत’ असा दावा करत असतात. या गटांमधील नवीन मुले तर सोशल मीडियावर नुसता गलिच्छ गोंधळ आणि भाषिक व्यवहार करतात. या सगळ्या प्रक्रियेला शपांच्या विचारांचे विकृतीकरण किंवा अपहरण असेच मला म्हणावे वाटते. कॉ. शशी सोनावणे यांनी सकल मासिकामध्ये “कॉ. शरद पाटील: एक स्कूल ऑफ थॉट” नावाचा खूपच महत्त्वाचा लेख लिहिला आहे. काही दिवसांपूर्वी एका व्यक्तीने मराठा क्रांती मोर्च्याच्या विरोधात लेखन करत असतांना शरद पाटील हे कसे सामंती मराठा होते असाही शोध लावला होता. पण, संबंधित व्यक्तीचा इतिहास पाहिला तर वायफळ बोलण्यात सदरील व्यक्ती प्रसिद्धच आहे. त्याच व्यक्तीने नंतरच्या काळात शरद पाटील माझे गुरु आहेत असेही म्हटल्याचे आठवते. मराठ्यांच्या सामंती व्यवहारावर हल्लाबोल करणारे शपा शेतकरी जाती जातीअंतकवादी झाल्याशिवाय जातीव्यवस्था अंताला जाणार नाही हे सुद्धा सांगायला विसरले नाहीत. त्यासाठी सातत्याने जातीच्या अर्थ-राजकारणाची मांडणी झाली पाहिजे असा त्यांचा आग्रह असायचा. एक मात्र नक्की आहे की, शपाला डिबेट करणारे लोक भेटले असते तर खूपच नवीन वैचारिक निर्मिती झाली असती. त्याला महाराष्ट्र आणि भारत आता मुकला आहे. राया दूनांशकाया, पिटर हुडीस यांचे लिखाण पाटलांनी वाचले होते की, नाही हे मला माहिती नाही. वाचले असावे. या लोकांच्याच तोडीचे काम कॉ. पाटील भारतात करत होते. शेवटी, शपा मानवाच्या दुःख आणि शोषण मुक्तीच्या लढ्यातील महत्तम सेंद्रिय बुद्धिजीवी होते. ग्रामचीने आपल्या शिक्षणावरील भाष्यात म्हटले आहे की, “पारंपरिक शिक्षण आणि ज्ञान व्यवहार करणाऱ्या समूहातील लोकांना ज्ञान निर्मिती करतांना जास्त मेहनत घ्यावी लागत नाही कारण त्यांच्याकडे ती पार्श्वभूमी, सामाजिक सवय आणि शिस्त असते पण, ज्ञानाची आणि शिक्षणाची ज्यांचा संबंध नसतो त्या समूहातील लोकांना खूपच मेहनत घ्यावी लागते. त्यांना अनेक अडथळ्यांना सामोरे जावे लागते.” या समूहातील लोकांना सहजासहजी विद्वान, अभ्यासक, बुद्धिजीवी म्हणून मान्यता मिळत नाही. शरद पाटलांचा हाच अनुभव आहे. हल्ली, कॉग्नेटीव (मानसिक) क्रांतीची झपाट्याने जगभर चर्चा चालू आहे. मेंदूविज्ञानात आणि मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात अनेक संशोधन होतांना दिसत. या संदर्भात सुद्धा शपा काहीतरी म्हणू इच्छित होते. मानसशास्तज्ञ यशपाल जोगदंड ( मानसशास्त्र आणि मेंदूविज्ञानात स्कॉटलंड येथे पीएचडी) म्हणतात की, ‘दिग्नागाच्या आधारे कॉ. शरद पाटील काहीतरी महत्वाचे म्हणू पाहत होते. ते मलाही अजून समजले नाही पण काहीतरी महत्वाचे त्यांना म्हणायचे होते.’ जात ही भौतिक आहे त्याचप्रमाणे मानसिकसुद्धा आहे असे आपणास जातीच्या वर्तन व्यवहारातून स्पष्ट झाले आहे त्यामुळे जातीअंताचे मानसशास्त्र गरजेचे आहे असे म्हणणारा शपांचा विचार महत्वाचा आहे. त्यामुळेच महत्तम बौद्ध दार्शनिक दिग्नाग हा त्यांचा मुकुटमणी झाला होता. समाजवादी मनाच्या अभावी विसाव्या शतकातील समाजवादी क्रांत्याचे प्रयोग ढासळले असे बुडाचे निरीक्षण त्यांनी नोंदविले आहे. त्यामुळे ‘समाजवादी मन’ घडवण्यासाठी त्यांचा जाणीव-नेणीवेच्या तर्कशास्त्राचा आग्रह होता. पण, प्रत्यक्षात मानसशास्त्रज्ञ याविषयी अज्ञानी आहेत पण, पाटलांचे स्वयंघोषित अनुयायी आम्हाला ‘जाणीव-नेणीवेचे तर्कशास्त्र कळल्याचा आव आणतात आणि एकमेकांच्या नेणीवेतील जात शोधतात. त्यामुळे पाटलांच्या महत्वाच्या प्रतिपादनाचा धुरळा उडतो. यशपाल जोगदंड आणि शुश्रुत जाधव या मानसशास्त्रज्ञानी ‘जातीच्या मानसशास्त्र’ संदर्भात केलेली मांडणी वाचून पाटलांच्या विवेचनाचे महत्व कळते आणि त्यासोबतच, कॉ. पाटलांच्या डोक्यात ‘समाजवादी मना’च्या निमित्ताने काहीतरी भन्नाट कल्पना होती असेच म्हणावे वाटते. ज्ञान व्यवहार लोकतांत्रिक करणे आणि दुःख आणि शोषण मुक्तीचे तत्वज्ञान विकसित करत माणसाचे मन समाजवादी करणे हेच आपले ध्येय असले पाहिजे म्हणून आपण सगळयांनी असंतोष बाळगला पाहिजे. तो प्रयत्न सातत्याने करत राहणे हीच कॉ. शरद पाटिल नावाच्या मला पहिल्याच भेटीत प्रभावीत करणाऱ्या म्हाताऱ्याला आदरांजली असेल. त्यासाठी तुम्हा सगळ्यांना मंगलकामना टीप- कॉ. शरद पाटलाची चिरफाड झाली पाहिजे असे माझे प्रामाणिक मत आहे देवकुमार अहिरे इतिहास विभाग, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, पुणे  
  •