Tag Archives: डॉ.दीपक बोरगावे

|| सबसे खतरनाक होता है हमारे सपनों का मर जाना : पाश || – डॉ. दीपक बोरगावे

  •  
‘पाश’ ची कविता बंडखोर, आक्रमक आणि चढा आवाज लावणारी कविता आहे. तिला शोषणकर्त्यांचा संताप आणि चीड आहे. ती आक्रमण करायला अजिबात घाबरत नाही.

‘पाश'(१९५०-१९८८) यांचे नाव अवतारसिंह संधू, जालंधर, (पंजाब) जिल्ह्यातल्या नकोदर या तालुक्यातल्या मध्यमवर्गीय शेतकरी कुटुंबातील त्यांचा जन्म. ते साम्यवादी विचारांचे होते. त्यांना अनेकदा तुरुंगात जावे लागले. सामाजिक आणि राजकीय जीवनात कार्यरत असताना, म्हणजे साधारणपणे १९६५ ते १९८८ पर्यत ते निम्मा काळ तुरूंगातच होते. लोहकथा (१९७०), उड्डदे बाजाॅ मगर (१९७४), बिच का रास्ता नहीं होता (हिंदी अनु. प्रा. चमनलाल, १९७५), साडे संमियां विच (१९७८), सबसे खतरनाक होता है हमारे सपनों का मर जाना (हिंदी अनु. निलिमा शर्मा, १९८९), याशिवाय, ‘बेदखली के लिये विनयपत्र’ आणि ‘धर्मदिक्षा के लिये विनयपत्र’ (१९८४) या दोन दीर्घ कवितांमुळे ते खलिस्थानवाद्यांच्या हिटलिस्टवर आले आणि २३ मार्च १९८८ रोजी आपल्या गावी विहिरीवर आंघोळ करताना खलिस्थानी अतिरेक्यानी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. वयाच्या केवळ ३७साव्या वर्षी चळवळ, गरीब आणि शोषितांच्या बाजूने लढणे आणि कविता यांची किंमत भारताच्या या महान भूमीपुत्राने चुकती केली. पाश हे अल्पशिक्षित होते; शिक्षकी पेशा पत्करायचा म्हणून त्यांनी डिप्लोमा ही पदवी प्राप्त केली होती. पण पाश यांचे वाचन आणि व्यासंग अफाट होते . त्यांचे पंजाबी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषांवर प्रभुत्व होते. ते काही काळ आपली पत्नी आणि मुलीबरोबर अमेरिकेतही (१९८६-८७) होते.

प्रा. चमनलाल यांनी प्रथमत: ‘पाश’च्या कविता हिंदीत आणल्या, त्यामुळे त्या अनेक भारतीय भाषांतून अनुवादित झाल्या. चमनलाल यांच्याबरोबर इतरही अनुवादकांनी या कविता अनुवादित केल्या आहेत. निरंजन उजगरे यांनी ‘पाश’च्या निवडक कविता मराठीत अनुवादित केलेल्या आहेत (लोकवाङमयगृह, २०११), पण यातून ‘पाश’च्या कवितांचा समग्र असा वेध येत नाही. ही उणीव श्रीधर चैतन्य यांनी भरुन काढली आहे. त्यांनी ‘पाश’च्या हिंदीतून मराठीत अशा शंभरएक कवितांचा अनुवाद केला आहे. यात, पंजाबसंदर्भातल्या कविता, पत्रिकांमधून आणि इतरत्र सापडलेल्या कविता, लोहकथा, उड्डदे बाजाॅं मगर, आणि साडे समियां विच अशा अनेक स्त्रोतातून निवडलेल्या कविता (“पाशच्या कविता”, हरिती प्रकाशन, २०१७) या संग्रहात समाविष्ट केलेल्या आहेत.


‘पाश’ च्या कविता
अनुवाद – श्रीधर चैतन्य
हरिती प्रकाशन, पुणे २०१७

आज पाश हा हिंदी पट्ट्यातला महत्त्वाचा कवी मानला जातो. त्याने आपल्या मातृभाषेत, म्हणजे पंजाबीत कविता लिहिल्या. १९८०-९०च्या दशकांत पाश हा तरुण वर्गाचा प्रेरणास्त्रोत होता. तरुणांमध्ये, ‘पाश’ च्या कविता या काळात खूप लोकप्रिय होत्या. मुक्तिबोध, धुमिल, नागार्जुन यांच्या कवितांवर पोसलेल्या ह्या पिढीने ‘पाश’ ला त्या काळात अक्षरशः डोक्यावर घेतले होते. ही परंपरा ‘पाश’ ने विस्तारित केली हे निःसंशयपणे मान्य करावे लागेल. आपल्या देशात शोषितांच्या साहित्य-कवितेचा, कलेचा उजव्या शक्तीनी नेहमीच सामना केला आहे. करुणा, सुधारणा, साहाय्याकाची भूमिका घेत त्यांनी महाराष्ट्रातील दलित साहित्याचा विद्रोह चालाखीने बोथट केला. हे कॉंग्रेसच्या काळात घडले, आता तर ते खूपच विपरीत पध्दतीने सुरू आहे. प्रत्यक्ष रणांगणातील राजकारणातसुध्दा (Real Politics) ही भूमिका घेऊन आजच्या उजव्या शक्तीनी अनेक प्रागतिक शक्ती फोडून काढल्या आहेत. अलिकडचा तर एक अफाट विनोद म्हणजे, सोशल मेडियावर नेहरु हे संघाचे समर्थक होते, अशी पोष्ट व्हायरल झाली होती. राष्ट्र सेवा दलातील नेहरूंची एक प्रतिमा संघाच्या शाखेत घुसवून हास्यास्पद असे उद्योग काही भाडेकरू ट्रोल्सकडून करवून घेतले होते. ही गोष्ट भयंकर आहे की, भगतसिंग यांनाही संघाने पचवले आहे. (अॅन्टोनिओ ग्राम्शी यांच्या शब्दांत याला “सांस्कृतिक राजकारण” असे म्हणता येईल) पण, या शक्तींना ‘पाश’ पचवने कठीणच नव्हे, तर अशक्य आहे. ‘पाश’ ची कविता ही केवळ धार्मिक दहशतवादाविरुद्ध बंड पुकारणारी नाही तर ती व्यवस्थेची भ्रष्ट नैतिकताही उघडी करणारी आहे. या ओळी पाहा :

मी,
त्यांच्या विरोधात विचार केलाय,
त्यांच्या विरोधात लिहित आलोय जन्मभर
जर,
त्यांच्या दु:खात देश सामील असेल,
तर,
या देशातून माझे नाव आधी कमी करा
……
यांचं जे काही नाव आहे
या गुंडांच्या साम्राज्याचं
मी थुंकतोय त्यांच्या नागरिकत्वावर
….
जर त्यांचा स्वत:चा
कुठला खानदानी भारत असेल
तर माझं नाव त्यातून वजा करा.
(पृ. १८-१८)

‘पाश’ ची खलीस्तानी दहशतवाद्यांनी हत्या केली. त्याला आपली हत्या होईल याचा अंदाज आला होता, कारण पाश जे काही कवितांच्या आणि चळवळीच्या माध्यमातून करत होता ते खरोखरच खतरनाक होते, यांची त्याला जाणीव होती; हे व्यवस्थेविरुध्दचे बंड होते.

‘पाश’ ची कविता ही ‘ स्व’ ची कविता नाही, ती ‘इतरत्वाची’ (otherness) कविता आहे, समष्टीची कविता आहे. ती कष्टकऱ्यांची, श्रमिकांची कविता आहे :

मी सलाम करतो
माणसाच्या कष्ट करत राहण्याला
….
या संपणाऱ्या दिवसांचं
माझं हे मातीमोल रक्त
नंतर कधीतरी
जीवनदायी मातीतून, जमिनीतून उचलून
कपाळाला लावलं जाईल.
(पृ. ३०)

‘पाश’ च्या कवितेत सामान्य लोक येतात; शेतकरी, शेतमजूर, श्रमिक, कष्टकरी, मेंढपाळ, शिपाई, कर्ज वसूल करणारा बॅंकेचा कर्मचारी, अधिकारी, हे सारे येतात. भांडवली आणि साम्राज्यवादी व्यवस्था ही सामान्य माणसाचे शोषण करण्यासाठी जन्मत असते. तिचा पाया हा शोषणावर उभा असतो. पोलिस यंत्रणा, न्याय व्यवस्था ही साम्राज्याचे संरक्षण करत असते, तरीही सामान्य कष्टकरी या बलाढ्य शक्तीला कधीच घाबरत नसतो, कारण हरवण्यासारखे त्याच्याकडे काहीच नसते. म्हणून इतिहास आणि काळ हा ‘जगणाऱ्या माणसा’ बरोबर असतो हा आशावाद पुढील ओळींतून व्यक्त झाला आहे :

तू साम्राज्याला का घाबरत नाहीस,
जगणाऱ्या माणसा ?
त्यांनी पोलिस आणि वकिलांवर बराच खर्च केलाय
पण
तरीही प्रत्येक वेळी
हा काळ
तुझ्या बाजूनंच का साथ देतोय ?
(पृ. ३९)

‘पाश’ च्या प्रतिमा ह्या निसर्ग, जंगल, आणि श्रमाशी सहसंबंध सांगणाऱ्या आहेत. ‘पाश’ ला सौंदर्य हे ‘मक्याच्या भाकरीची लज्जत’ वाटते; ‘मी’ ची ओळख ही विविध पध्दतीने होते- ‘मी’ चा प्रवास ‘ शेतकऱ्याच्या साधू बनण्याआधीचा आहे’ ; ‘मी” हा ‘म्हाताऱ्या चांभाराच्या डोळ्यातला कमी होत जाणारा उजेड आहे’; ‘मी” हा ‘काळ्या देहावरच्या चौथ्या शतकातला एक डाग आहे’ (पृ. ५९). ह्या प्रतिमा श्रम, शोषण, दु:ख, इतिहास यांना खोदत जातात. ‘ऊसावरचे तुरे’ शत्रूवर नजर ठेवतात आणि ‘गव्हाच्या लोंब्या’ आपल्याला ‘झाकून ठेवतात’ (पृ.६३-६४) – म्हणून कवी त्यांचे आभार मानतो. एक क्रांतीकारक भूमिगताला निसर्ग हा पाशला असा भावतो.

भय, शांतता आणि युद्ध याबद्द्लची विधाने (पृ. ७६-८०) ही संवेदनशील मनाला ढवळून काढणारी आहेत:

भय- कधी आमच्या माथ्यावर पगडीसारखं संजलं गेलं; कधी आमच्या हातावर वेठबिगारासारखं उगवून आलं. शांतता – गुडघ्यात डोकं खुपसून आयुष्याची स्वप्नं पाहण्याचा प्रयत्न करते; शांतता म्हणजे शेतात जळणारी उभी पिकं बॅंकांच्या फायलीत बंदिस्त झालेली; शांतता – रवंथ करत असलेल्या विद्वानांच्या तोंडातून गळत असलेली लाळ आहे; शांतता म्हणजे- गांधींचा लंगोट आहे / ज्याचे धागे या एकशेवीस कोटी जनतेला /फाशी द्यायला पुरेशे आहेत

‘पाश’ ची कविता बंडखोर, आक्रमक आणि चढा आवाज लावणारी कविता आहे. तिला शोषणकर्त्यांचा संताप आणि चीड आहे. ती आक्रमण करायला अजिबात घाबरत नाही.

कुठल्याशा आकाशात
खोदलीय दरी एक भयानक अंधारी.
प्रत्येक पाऊल आमचं
घसरुन पडतंय त्या दरीत
आणि
आम्ही
रक्ताळलेल्या दिवसांचे तुकडे घेऊन
चालत राहिलोय…
(पृ. ३७)

किंवा

विषारी मधाच्या माशीकडे बोट दाखवू नका,
तुम्ही ज्याला पोवळं समजतात
तिथे
जनतेचे प्रतिनिधी बसतात !
(पृ. ३३)

दहशतीच्या उन्हात उमटणारी एखादी हताश भावनाही ‘पाश’च्या कवितेत व्यक्त होते.
त्यांच्या डोळ्यातलं काजळ/ आमच्या आसवांसाठी कफ्यू॔ बनून राहिलंय ( पृ.८२)

भविष्यातील मानवी संहाराचा आणि सांस्कृतिक अवनती यांचा नेमका वेध ‘तिसरं महायुद्ध’ या कवितेत दिसतो ( पृ.८३-८४)

तिसरं युद्ध-
सदऱ्यावर पडलेले / कधीच धुता न येणारे डाग लढतील
तिसरं युद्ध-
या धरतीला कैद करु पाहणाऱ्या/ चावीच्या जुडग्याविरुध्द लढलं जाईल
तिसरं युद्ध-
कधीच न उघडणाऱ्या मुठीविरुध्द लढलं जाईल
तिसरं युद्ध-
कुठल्याशा फाटक्या खिशात चुरगाळलेल्या / एका दुनियेसाठी
लढलं जाईल

आज फाशीवाद (Facism) हा जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात दिसतो आहे. भय, दहशत, उद्या काय होईल याचा भरवसा नाही, जीव मुठीत घेऊन जगणारी हताश जनता- या अशा भयंकर सांस्कृतिक कलहाच्या वातावरणात आपण सारे जगत असताना ‘पाश’ च्या कवितेचा अन्वय अधिक महत्त्वाचा होतो.
देशात घडत असलेल्या सांस्कृतिक राजकारणातल्या या अशा पाश्र्वभूमीवर ‘पाश’ ची बऱ्याच अंशी समग्र कविता मराठीत आली आहे; त्याबद्दल श्रीधर चैतन्य यांनी घेतलेल्या श्रमाचे निश्चितच कौतुक आहे.

आपण लढूयात मित्रा,
नांगर अजुनही रेघा ओढतो
कण्हणाऱ्या धरतीवर

आपण लढूयात तोपर्यंत
मेंढ्यांचं मूत पितोय
बिरु धनगर जोपर्यंत

आपण लढूयात
सरकारी आॅफिसातले कारकून
रक्ताची अक्षरे लिहिताहेत तोपर्यंत

आपण लढूयात मित्रा,
कारण लढल्याशिवाय काही मिळत नसतं.
आपण लढूयात,
कारण आपण अजून लढलो नाही,
आपण लढूयात,
लढताना मेलेल्यांच्या,
आठवणी जिवंत ठेवण्यासाठी
आपण लढूयात मित्रा.
(पृ. ११६-१७)
*

'पाश' च्या कविता 
अवतारसिंह संधू 'पाश'
हरिती प्रकाशन, पुणे २०१७
पृष्ठ: १९२


  •  

मानसिक आरोग्य हा एक मूलभूत हक्क असायला हवा !

  •  

                                                                       विक्रम पटेल, शेखर सक्सेना / अनुवाद : डॉ. दीपक बोरगावे  

 

                     मानसिक आरोग्याचा प्रश्न हा एक गंभीर प्रश्न म्हणून सामोरे येतो आहे. लॅन्सेट या आरोग्य विषयक नियतकालिकाने भारताच्या मानसिक आरोग्याच्या स्थितीविषयी  चिंता व्यक्त केली आहे. लॅन्सेट कमिशन ऑन  ग्लोबल मेंटल हेल्थ चे प्रमुख धर्ते  असलेले तसेच हार्वर्ड विद्यापीठात प्राध्यापक असलेले विक्रम पटेल व शेखर सक्सेना यांनी  मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात इंडियन एक्सप्रेस मध्ये लिहिलेल्या लेखाचा (मूळ लेख)अनुवाद डॉ. दीपक बोरगावे  यांनी केला आहे. हा लेख असंतोष च्या वाचकाकरीता प्रकाशित करीत आहोत. 

मानसिक आरोग्य ही एक जागतिक आणि सार्वजनिक बाब आहे . सर्वाना बरोबर घेऊन जायचे आणि कुणालाही पाठीमागे ठेवायचे नाही हे मानसिक आरोग्याचे केंद्रीय तत्त्व आहे. हे तत्त्व मानवी क्षमता आणि मानवी संसाधने  यांना लक्षात घेऊन तयार केले गेले आहे. म्हणून, प्रत्येक व्यक्तीचा मानसिक आरोग्यावर हक्क बनतो, तसा तो आपसूक असतोच आणि असायलाच हवा . मानसिक आरोग्य हे सामाजिक-आर्थिक विकासाला, संपूर्ण आरोग्यदायी वातावरणाला आणि समतेच्या जगाची निर्मिती करण्यासाठीचे एक टिकाऊ  असे साधन आहे.

मानसिक आरोग्य या संज्ञेचे थोडया सोप्या शब्दात अर्थांतरण करायचे झाल्यास, त्याचा अर्थ मानसिक आजार असाच होतो. वास्तविक पाहता  हा एक खडा विरोधाभासच म्हणावा लागेल .  मानसिक आरोग्य ही खूप महत्त्वाची बाब असायला हवी, मानवतेचे ते एक अन्वयाचे अंग आहे यामुळेच आपणा सर्वांना आरोग्याच्या अनेक गोष्टीबद्दल तुलनात्मक विचार करायला सांगितले जाते, पण मानसिक आरोग्याबद्दल जेव्हा जेव्हा काही सांगितले जाते तेव्हा आपण बहुतेकदा घाबरून जातो. ही तशी आश्चर्याची गोष्ट नाही, आपण मानसिक आरोग्यासंदर्भात विविध गोष्टींवर अवलंबून राहत आलो आहोत. काही कौशल्ये आपण शिकत आलेलो आहोत, ज्यामुळे आपले जीवन हे अर्थपूर्ण आणि जगण्यालायक झाले आहे, अशी आपली वाढती धारणा झाली आहे. म्हणून आज जगामध्ये मानसिक आरोग्य ह्या गोष्टीस  साऱ्या जगण्यातील अनेक समस्यांत सर्वात प्रथम प्राध्याण्यक्रम दिला पाहिजे, ही गोष्ट मान्य केली आहे. पण प्रत्यक्षात असे घडताना दिसत नाही, ही निश्चितपणे खेदाची बाब म्हणायला पाहिजे.

लॅन्सेट नावाचे एक वैद्यकीय नियतकालिक जागतिक मानसिक आरोग्यावर अहवाल प्रसिद्ध करीत असते. या नियतकालिकाने अलिकडेच एक अहवाल  प्रसिध्द केला आहे. लंडनमध्ये प्रसिध्द झालेल्या या अहवालास  युकेच्या सरकारने प्रोत्साहित केले आहे. या अहवालात  जगभर मानसिक आजार वाढत चालला असल्याचे  म्हटले आहे. परिणामी, मोठया प्रमाणावर अपंगत्व, अनैसर्गिक मॄत्यू, आणि दारिद्रय वाढवणाऱ्या गोष्टीमध्ये  वाढ  होत  चालल्याबद्दल खेद व्यक्त केला आहे. मानसिक आजाराने ग्रस्त असणाऱ्यांची व्यवस्थित काळजी घेतली जात नाही आणि यामुळे त्यांचे आजार हे कमी होण्याऐवजी वाढत जातात असे म्हटले आहे. खरे पाहता हे समाजाचे प्रचंड मोठे सामाजिक आणि आर्थिक नुकसान असते. यापेक्षाही वार्इट म्हणजे मानवी हक्काच्या नावाखाली त्यांची हेळसांड आणि भेदभाव  केला जातो. ह्या  अशा मानसिक रोग्यांची होरपळ इतर कुठल्याही रोग्या पेक्षा  तीव्र असूनसुध्दा या आजारांकडे दुर्लक्ष केले जात आहे. या संदर्भात, भारतातील परिस्थिती ही भयानकच म्हटली पाहिजे. या बाबतीत जगातील कुठलाच देश आपल्याशी बरोबरी करू शकणार नाही एवढी वार्इट परिस्थिती आपन निर्मान करून ठेवली आहे . आज भारतात तरूण लोकांत मॄत्यूचे प्रमाण हे आत्महत्येमुळे अभूतपूर्व असे वाढले  आहे. मद्यपानाचे प्रमाण वाढले आहे आणि व्यावसायिक हितसंबंधामुळे याचा प्रसार अजून वाढत चालला आहे. मद्यपानाचा प्रश्न हा नैतिकतेशी जोडला गेला आहे आणि त्याचे संदर्भ आदिम समाजात शोधले जात आहेत. वास्तविक पाहता हा आरोग्याचा  एक सार्वजनिक प्रश्न आहे .   यामुळे लाखो कोटयावधी लोक हे मानसिक आजाराने ग्रस्त आहेत आणि ते भयंकर अशा परिस्थितीत मनोरूग्णालयात किंवा रस्त्यावर खितपत पडले आहेत . ते उपेक्षित आहेत ; उपरे झाले आहेत. शरीराला व्यवस्थित प्रथिने न मिळाल्यामुळे त्यांच्या मेंदूची वाढ बालपणापासूनच व्यवस्थितरित्या होत नाही आणि याबद्दलचे आपणांस काही ज्ञान नसल्याने ह्या गोष्टी वेळेवर तपासल्याही जात नाहीत. आपल्या देशात अशा प्रकारच्या आरोग्य तपासाणीच्या समाजाभिमुख संस्था किंवा सेवा ह्या अजिबातच उपलब्ध नाहीत.

oped1

(image Source : Indian Express)

मिलेनियम डेव्हलपमेंट गोल्स ही जागतिक पातळीवरची एक संस्था आहे आणि तिचीच एक शाखा म्हणजे, सबस्टान्शियल डेव्हलपमेंट गोल्स (एसडीजी) हि व्यापक  अशा  अजेंड्यावर काम करणारी संस्था आहे.   संस्थेंकडून जगभरातील सगळ्यांना आवश्यक असलेल्या कॄती केल्या जातात आणि साऱ्या जगाला आवशक्यतेनुसार  एकमेकांशी  जोडण्याचे काम केले जाते.  मानसिक आरोग्याचे संदर्भ आणि त्यातून जमा झालेला गाभा हा एक लक्ष्य म्हणून वापरला जातो.  ही एक मोठी गोष्ट वाटते, कारण यातून या संस्थांची मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात एक परिवर्तनवादी दॄष्टी दिसून येते, हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी एसडीजी या संस्थेने एक कॄती-कार्यक्रमच आखलेला आहे. यात  तीन महत्त्वाची तत्त्वे विषद  केली आहेत :

एक –  मानसिक आरोग्याकडे आपण सर्वंकष दॄष्टीने पाहायला पाहिजे, आपल्याला कोणत्या गोष्टी सतावत असतात, कोणती परिस्थिती आपणांस अपंग बनवत असते  अशा  रोजच्या जगण्यापासून ते दीर्घ काळ  जगण्याच्या बाबतच्या  बाबींचा विचार आपन करायला हवा . आम्हाला मानसिक आरोग्य हे नीट कसे सांभाळता येते, हे चांगले माहित आहे यातून उद्भवणाऱ्या  विकारग्रस्त कोणत्या गोष्टी असू शकतात याची आम्हाला चांगली कल्पना  आहे आणि त्यांना कसे थोपवता येऊ  शकते, शिवाय  त्यातून आपण बरे कसे होऊ  शकतो, याच्या उपाययोजना काय असू शकतात, याचीही कल्पना आम्हाला आहे. हे सारे ज्ञान आज जगातल्या साऱ्या  लोकांसाठी वापरण्याची आवश्यकता  आहे|

दोन – मानसिक आरोग्य ही गोष्ट मानसिक-सामाजिक, पर्यावरणीय, जैवीक, आणि अनुवांशिक  घटकांनी बनलेली असते आणि ह्यातून  होणाऱ्या  मेंदूविकार विकासाच्या प्रक्रियांशी  यांचा संबंध असतो, ह्या  गोष्टी विशेषत: आपल्या जीवनात विशीपर्यंत घडत असतात.  कारण आपल्या बालपणातील अनुभव आणि आपल्या किशोरावस्थेत घडणाऱ्या  गोष्टी आपल्या मानसिक आरोग्याला आकार देत असतात.  मानसिक आरोग्याच्या दॄष्टीकोनातून व्यक्तीच्या आयुष्यातील हा कालखंड खूप महत्वाचा  मानला गेला आहे .या कालखंडात संचित झालेला अवकाश  महत्वाचा असतो. हा अवकाश निर्मित करताना प्रत्येक व्यक्तीने आपला भवताल, परिस्थिती आणि पर्यावरणीय अनुभव यांचा मेळ घातला पाहिजे. हे जर करता आले तर व्यक्तीला आपले मानसिक आरोग्य चांगल्या प्रकारे संतुलीत ठेवता येते आणि येऊ  घातलेले मानसिक विकार टाळता येतात.
तीन  मानसिक आरोग्य हा प्रत्येक व्यक्तीचा मूलभूत हक्क आहे . मानसिक विकाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांना प्राधान्याने सेवा उपलब्ध झाल्या पाहिजेत . व्यक्तीचा सन्मान, स्वायत्तता, समाजात तिची घेतली जाणारी काळजी आणि अनेक भेदनीतीतून तिचा होणाऱ्या  छळातून तिची मुक्तता ह्या  गोष्टींचे मानसिक आरोग्याशी जवळचे नाते आहे|

हे जर आपणांस साध्य करायचे असेल तर अनेक गोष्टी कराव्या लागतील.  प्रथमत:  मानसिक आरोग्य सेवा हा एक सार्वत्रिक आरोग्याचा अत्यावश्यक  घटक मानला गेला पाहिजे आणि तसे कव्हरेज उपलब्ध करून देण्याच्या दॄष्टीने कारवार्इ झाली पाहिजे.  दुसरे म्हणजे, मानसिक आरोग्या संदर्भातला  एक प्रमुख अडथळा म्हणजे अशा  आजाराने ग्रस्त असलेल्यांना जी वार्इट वागणून दिली जाते  त्याची ठळकपणे समीक्षा झाली पाहिजे| तिसरी गोष्ट म्हणजे, मानसिक आरोग्याचे प्रश्न  हे सार्वजनिक जीवनाचेप्रश्न  म्हणून त्याचा विचार झाला पाहिजे| देशातील जेष्ठ आणि महत्त्वाच्या नेत्यांनी या संदर्भात भरीव विकासात्मक काम केले पाहिजे . हे प्रयत्न होताना देशातील मोठया संख्येस  यात लाभार्थी म्हणून  सहभागी  केले  गेले  पाहिजे. यात केवळ  आरोग्य हीच गोष्ट न राहता त्याही पलिकडे जाण्याचा प्रयत्न व्हायला हवा. चौथी बाब म्हणजे, नव्या संधी कोणत्या आहेत त्या ओळखून, त्याचा पाठपुरावा करायला पाहिजे, विशेषतः  सामाजिक आरोग्य, कामगारांकडून मिळणाऱ्या  सेवासुविधा, डिजिटल तंत्रशास्त्र  याचा लाभ उठवता आला पाहिजे.  पाचवी गोष्ट म्हणजे, या बाबतीत ठोस अशा  स्वरूपाची गुंतवणूक करायला हवी, कारण मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात गुंतवणूक ही मोठी लागते.  अगोदरच अस्तित्वात असलेल्या पायाभूत सुविधांचा  कार्यक्षम रितीने उपयोग करायला हवा .  उदाहरणार्थ, मोठया हॉस्पिटलसाठीच्या  बजेटचे पुर्न-वितरणीकरण झाले पाहिजे, जसे मोठया हॉस्पिटलकडून जिल्हा रूग्णालयाकडे आणि तिथून छोटया गावातील कम्यनिटी  पातळीच्या स्थानिक आरोग्य सेवा केंद्राकडे…  अखेरीस, या क्षेत्रातील संशोधन  वाढीसाठी प्रयत्न झाले पाहिजे.  इतरबहुविद्याशाखीय  क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग केला गेला पाहिजे, जेणेकरून मानसिक आरोग्याच्या समस्या काय आहेत आणि त्यासाठी परिणामकारक उपाययोजना कोणत्या असू शकतात.  याचा एक सर्वंकष विचार बहुविद्याशाखीय  ज्ञान क्षेत्रामुळे होऊ शकतो, त्याचा अधिकाधिक प्रमाणावर प्रयोग झाला पाहिजे.  या अभ्यासातून मानसिक आजाराचे प्रमाण कमी करून ते प्रसंगी थोपवताही येते .
मानसिक आरोग्य ही एक जागतिक समस्या आहे . आम्ही सुचवलेल्या शिफारसी महत्त्वाच्या आहेत, त्याची संपूर्ण अंमल बजावणी केली तर   मानसिक आरोग्याचा जटील गुंता हा सुटू शकतो. राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम आणि मानसिक आरोग्य कायदा हे आरोग्याच्या संदर्भात समस्या निवारणाचे काम करणाऱ्या आणि अधिकाधिक अडथळे  दूर कसे करता येतील याची धोरण मिमांसा करणाऱ्या  संस्था आहेत .  आपण हे पाहिले पाहिजे की, या धोरणांचा अंमल होते की नाही ते .  यासाठी विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या  अनेक कार्यकर्त्याना , छोटयामोठया समुहांना यात सामावून घेतले पाहिजे.  यात मानसिक आरोग्य आणि विकास क्षेत्रात काम करणाऱ्या बरोबरच धोरणकर्ते  आणि समाजात विविध प्रकारचे  कामकरणाऱ्या  लोकांनाही यात  सामावून घेतले पाहिजे .  हे जर आपण केले तरच आपण देशाचे  मानसिक आरोग्य योग्य ठिकाणी आणू शकू वाचू असे वाटते .

……………………………………………………………………..

हे सुद्धा वाचा ….. 

भारतात मानसिक अनारोग्याची साथ – संजय सोनवणी

भांडवलशाही : निसर्गाचे विनाशकारी शोषण करणारा एकमेव गुन्हेगार- अॅलन बाडिओ

  •  

कविता : नांगेली

  •  

                 शबरीमला मंदिराच्या निमित्ताने केरळची चर्चा सुरु आहे. स्तन झाकण्याच्या अधिकारासाठी नांगेली या दलित महिलेने आपले स्तन कापून टाकले होते. नांगेली चे नाव केरळच्या बाहेर खूप लोकांनी ऐकलेले असेल. त्रावणकोर राज्यात जातीवादाची मुळे खोलवर रुजलेली होती. दलित महिलांना स्तन झाकण्याचा अधिकार नव्हता. त्याकाळात नांगेलीने स्तन झाकून विद्रोह पुकारला. तसे करण्यास जेव्हा विरोध झाला तेव्हा तिने स्वतः च आपले स्तन कापून टाकले.

कवी,लेखक,अनुवादक डॉ. दीपक बोरगावे यांची कविता “असंतोषच्या” वाचकांसाठी …..

 

     नांगेली

वर्ष होतं 1803
पानथळीचा प्रदेश ; समुद्र किनाऱ्याजवळ
गाव होतं चेरथाल
राज्य केरळ

तिथं होती जळत
एक क्रांती…
तिचं नाव होतं नांगेली…
***
नांगेली, काय केलंस हे तू ?

स्तन कापलेस तू, तुझे ?
स्वत:च, स्वत:चे ?
फळ चिरावं तसं ?
आपल्याच खोपटयात !

नि काय केलंस स्तन कापून ?
तर केळीच्या पानात ठेवलंस त्यांना
जसं काही जेवायचं पान मांडावं !

रक्ताचे थेंब ठिबकायला लागले
काठांवरून पानांच्या

तरीही तू उभी राहून
चालत राहिलीस
चालत आलीस
बाहेर आलीस
तुझ्या खोपटातून

कशीबसी पोचलीस तू
कशीबसीच… माझी आर्इऽऽऽ
सैनिकांच्या सावल्यांपर्यंत

तुला तुझे स्तन अर्पण करायचे होते…
कुणासाठी ?
कशासाठी ?
कुणी सांगीतलं होतं तुला, असं करायला ?

कुणीच नाही ?
मग का केलंस हे तू नांगेली ?

थारोळा झाला रक्ताचा
जमीनीवर
कोसळ लीस जेव्हा त्या सावल्यांत
तुझ्या कापलेल्या स्तनांसह सैनिकांजवळ ..

तुझा नवरा, चिरूकंदन
तो होता बाहेर
कुठेतरी कामासाठी गेला असणार !

नि तू अशी विना स्तनाची
जमीनीवर आडवी
सैनिकांच्या पायाजवळ
डोळयांत उडाली धूळ तुझ्या
डोळे बंद झाले तुझे,
म्हणजे बंदच झाले कायमचे…
पण शेवटच्या श्वासांपर्यंत
वाट पहात…
इंतजार करत राहिलीस तू…
चिरूकंदनच नाव घेत राहिलीस
तुझ्या नवऱ्याच नाव
नि मग अखेर संपून गेलीस तू
तुझी भेट झालीच नाही
तुझ्या चिरूकंदनची
***

काय झाले होते नांगेलीला ?
आपले स्तन कापावे असे ?
वेडी होती का नांगेली ?
अशी अगोचर का वागली ती ?

तिच्या राज्यात स्तन-कर सुरू झाला होता
पुरूषांना मिश्यावरचा कर भरावा लागतच होता
पुरूषांना… त्यांच्यामिश्यावरील केसांवरचा कर !

हा आता नवा कर आला होता
स्तन – कर…
स्त्रियांसाठी…
स्तनावरचा कर
जगावेगळाच कर !
***
अहो…फासिस्ट राज्यात असेच घडते
हा कर नि तो कर
नि हजारोे कर

अगोचरी कर गोचर करत
व्यवस्था उभी होते फासिस्ट
किंवा अशीच उगवतात लाखो अगोचरी सैताने
या व्यवस्थेत…

त्यांना संपवायचेच असते सामान्यांना
किंवा त्यांचे इतके मामुलीकरण करायचे
की किडामुंगीसारखे निमूट फिरतील ते मग
त्यांच्या भवती दहशतीच्या सावलीत
म्हणून त्यांना संपवणारे हे असे कर…

कष्टकऱ्याना नागवणारे कर

राबनाऱ्याना नाडवणारे कर
नंदी-कर म्हणजे कुल्यांच्या केसांवरचे कर…
***
नांगेलीला हे कळाले तेव्हा
तिचे रक्तच उसळले
हे काय विक्षिप्त, विचित्र नि विपरित !
डोळयांत उतरले रक्त तिच्या
साफ दिला इन्कार तिने
हा कर भरायला

पण तरी काय ?
कर हा भरावाच लागतो
फासिस्ट राज्यात तर त्याला पर्यायच नसतो

माफी नसते, कर- माफीला !

सैनिक नांगेलीच्या स्तनांचे
मोजमाप घेण्यास
खोपटाबाहेर आलेसुध्दा
आता मात्र हदद् झाली…

नांगेलीने स्तन कर भरलाच नाही
मात्र, तिने स्तनच कापले आपले
केळीच्या पानात ठेवले
अर्पण करायला सैनिकांना
आणि, ह्या अघोरी व्यवस्थेला
***
काय करू शकत होती नांगेली ?
इतरांसारखे कर भरू शकत नव्हती नांगेली ?
काय करू शकत होती नांगेली ?
मान पाडून जगू शकत नव्हती नांगेली ?
काय करू शकत होती नांगेली ?
तिला काहीही करता आले असते
व्यवस्थेशी जुळवून घेता आले असते .
पण नाही,
आपले स्तन कापून
तिने घडवली एक क्रांती
व्यवस्थेसमोर उभी केली
एक लढार्इ…
व्यवस्थेलाच धक्का देणारी !

PicsArt_10-09-07.43.05.jpg

नांगेलीचे कल्पनाचित्र http://nangeli.com वरून साभार ……

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

आणखी काही कविता …..⇒ 

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

स्वतंत्र स्त्री

कविता : कुणीतरी भेदायला हवेत हे गोल

कविता : देशभक्ती नाऱ्यात असत नाही

तेव्हाही जात असतो एक बळी पुरुषसत्तेचा… – श्रद्धा देसाई

 

  •  

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

  •  
  1. अस्मिता

त्याने दरवाजा उघडला.

बाहेर

अस्मितेचं एक झाड उभं होतं.

त्या पलिकडे होती

अनेक झुडपं वेली गवत
कचरा
आणि तत्सम असे बरेच काही…

वाराही होता
विरुद्ध दिशेने.

अस्मितेवर काय होणार परिणाम त्याचा ?

शून्य.

ती असते भिनलेली डोक्यात
मेंदूच्या उघडलेल्या कुपीत
बंद
आतल्या वाहिन्यांच्या रस्त्यांवर
असतं तिचं
तिथंच उठणं बसणं
खाणंपिणं आणि लोळणं.

जात वर्ग वरचढपणा
मुजोर कुंपणं चालढकलपणा.

वरचष्मा,
तुडव खाली तिला
कुळ इज्जत खानदान औकात
आॅनर बॅनर गनर
आणि सीनर.

हा प्रश्न
थोडा भावनेचा
थोडा अभिमानाचा
थोडा चिखलाचा
थोडा धुसमुसणाऱ्या मनातल्या खेळाचा
थोड्या चटणी मीठाचा

आणि मसाल्याचासुध्दा असतो
बऱ्याचदा.

गोडं तेलाची वरुन धार असणाऱ्या तेलाच्या भांड्याचाही
हा प्रश्न असू शकतो.

अस्मिता

ही शाळेत असल्यापासून
किंवा नसल्यापासून
बिंबते
किंवा बिंबवली जाते.

शरीराच्या हरएक भागात
मनामनाच्या सांदरीत लिंपून राहते.

दरवाजा उघडला काय
आणि
बंद ठेवला काय
तिला काही फरक पडत नसतो.

अस्मितेची झाकणं
लहानपणीच बंद करता यायला हवीत,
खेळ सुरू होण्याअगोदरच
असे ते म्हणत असतात अधेमधे.

पण हे कधी घडत नाही
आणि
घडणारही नसते

2.पाथरवट

आरशातल्या प्रतिमांवरुन
ते
बोलत असतात
नेहमी
रस्त्यावरच्या शेवटच्या माणसाबद्दल
आणि बापूंचे नाव घेऊन
तर जोर देऊन बोलत असतात ते.

दुपारचे झोंबणारे उन
किमान दोनवेळा तरी
रक्तपात घडवते
नाकाच्या सांदरीतून.

तो पाथरवटी तरुण
आणि तरुणीसुध्दा
दिवसाकाठी
पत्थर तोडताना
आपली दहाही बोटे
दहावेळा चेंबवून घेतात.

तुमचे
ते शुभ्र उत्थान तर्क
आणि
तुमचे
ते पाषाण अर्क
थोडे राहू द्या बाजूला.

आत्ताच त्यांनी तारुण्यात पाय ठेवला आहे.

मला हे पैले सांगा,
त्यांनी
आरशाबाहेरच्यांवर विश्वास ठेवायचा ?
का
तुमच्या आरशाच्या
आतील
प्रतिमांना
त्यांनी कवटाळायचे ?

•••

■ डॉ.दीपक बोरगावे हे कवी,लेखक,अनुवादक व समीक्षक आहेत आणि ‘असंतोष’ चे एक सल्लागार आहेत.

ही कविता वाचलीतं का ?

मार्क्स काय म्हणाला ? – डॉ.दीपक बोरगावे

  •