Tag Archives: कविता

तयास मानव म्हणावे का – सावित्रीबाई फुले

  •  

सावित्रीबाई फुले. जन्म – ३ जानेवारी १८३१. (मृत्यू १० मार्च १८९७)
सावित्रीबाईंच्या स्मृतीदिनानिमित्त त्यांची एक कविता-

ज्ञान नाही विद्या नाही
ते घेणेची गोडी नाही
बुध्दी असुनि चालत नाही
तयास मानव म्हणावे का?

दे रे हरी पलंगी काही
पशुही ऐसे बोलत नाही
विचार ना आचार काही
तयास मानव म्हणावे का?

पोरे घरात कमी नाही
तयांच्या खाण्यासाठीही
ना करी तो उद्योग काही
तयास मानव म्हणावे का?

सहानुभूती मिळत नाही
मदत न मिळे कोणाचीही
पर्वा न करी कशाचीही
तयास मानव म्हणावे का?

दुसर्‍यास मदत नाही
सेवा त्याग दया माया ही
जयापाशी सद्गुण नाही
तयास मानव म्हणावे का? 

ज्योतिष रमल सामुद्रीकही
स्वर्ग नरकाच्या कल्पनाही
पशुत नाही त्या जो पाही
तयास मानव म्हणावे का?

बाईल काम करीत राही
ऐतोबा हा खात राही
पशू पक्षात ऐसे नाही
तयास मानव म्हणावे का? 

पशुपक्षी माकड माणुसही
जन्ममृत्यु सर्वांनाही
याचे ज्ञान जराही नाही
तयास मानव म्हणावे का?

  •  

एका अव्यभिचारी काव्यनिष्ठेला ‘जनस्थान पुरस्कार’

  •  

गणेश कनाटे

‘ते’ गेली जवळजवळ सहा दशकं ‘लिहिताहेत’ आणि अजूनही खूप काही लिहायचं राहून गेलं आहे, असंच म्हणताहेत. कविता, दीर्घ कविता, कादंबरी, समीक्षा, नाटक, स्तंभलेखन, संपादन असं सगळ्या साहित्यप्रकारांत ते लिहितच आहेत. चित्रकलेतही मुशाफिरी सुरूच असते.

या मुशाफिरीत त्यांचं पहिलं प्रेम हे कविता होतं आणि तेच सहा दशकं टिकुनही राहिलं आहे.
त्यांची कविता ही साठच्या दशकात प्रकाशझोतात आलेल्या कवींच्या पिढीतली स्वतःसारखी एकुलती एक कविता आहे. ती सामाजिक आणि राजकीय वास्तवाला सरळ भिडते पण आपली काव्यात्म वृत्ती सोडत नाही. त्यांच्या कवितेला आधुनिकतेचे भान असतेच पण ती आपली ‘मिथकांतून’ अभिव्यक्त होण्याची अस्सल भारतीय परंपरा विसरत नाही. ती आपला आधुनिक आशय आपल्या अस्सल भारतीय चिन्हसंस्कृतीतून व्यक्त करत राहते.

त्यांची कविता विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि एकविसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आपले ‘काव्यात्म कर्तव्य’ एका अव्यभिचारी निष्ठेने पार पाडत आहे.
ते स्वतः लिहितात पण सोबत अनेक लिहित्या हातांना प्रोत्साहन देत लिहितं करतात.
आणि हे करताना कुठे गर्व नाही, अहंकार नाही, अगदी मुलाच्या आणि नातवाच्या वयाच्या मंडळींना अहो-जाहो शिवाय बोलणार नाही. कुणी प्रेमाने बोलावलं तर त्यांना नाही म्हणायला जड जातं. कुणी प्रस्तावना, ब्लर्ब लिहून द्या, अशी विनंती केली की नाही म्हणवत नाही, असा त्यांचा स्वभाव.
“थोडंफार गुणवत्तेत कमीजास्त असलं तरी लिहित्या हाताला प्रोत्साहन दिलेच पाहिजे,” ही भूमिका अनेकांना पटत नाही पण त्याबद्दल ते ठाम असतात.
हे प्रोत्साहन द्यायला ते महाराष्ट्रभर पायाला भिंगरी लावून फिरत असतात. त्यांनी अशी तब्येतीची हेळसांड करणे त्यांच्या पत्नीस कधीकधी पटत नाही; जवळची काही मंडळी त्यांना ‘जरा फिरणे कमी करा’, असा सल्ला देतात पण हे सगळे ‘आक्रमण’ ते ‘बरं, बघू. निश्चित विचार करू,’ असं म्हणून परतवून लावतात आणि पुढच्या प्रवासाची आखणी करायला लागतात!

मान, सन्मान, पुरस्कार किती तरी मिळाले पण त्याचा काहीही गर्व नाही. पण म्हणून पुरस्कार मिळायचे थोडीच थांबतात. ज्यांची पहिली ओळख ‘कवी’ हीच आहे त्या आदरणीय वसंत आबाजी डहाके यांना आज कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा मानाचा ‘जनस्थान पुरस्कार’ घोषित झाला!
त्यांचे अभिनंदन करायची आमची पात्रता नाही म्हणून त्यांच्या तमाम मराठी कवी मुलांच्यावतीने आम्ही त्यांना नमस्कार करतो आणि त्यांचा आशीर्वाद असाच मिळत राहो, ही मनःपूर्वक प्रार्थना करतो.

  •  

लग्नाला चला हो लग्नाला चला

  •  

लग्नाला चला हो लग्नाला चला…
भांडवलशाहीच्या शोभेला चला

चार जमल्या शाह्या-फाया
मधी बसली लोकशाई
तिला मरायची घाई

सचिन भाऊ चला, बछन भाऊ चला
निक-प्रियंका तुम्ही म्होर म्होर ऱ्हावा
ऐश्वर्याबाय चला, आराध्याला धरा
सलमान, मुसलमान सारे खान मरा
घरचे कार्य समजून जोसात नाचा
बिदागीचे पाकीट कमरेला खोचा
सेलिब्रिटी सगळे झुल्यावर झुला
लग्नाला चला

दहा कोटी डॉलरचा होतो आहे चुथडा
बाभळीला कोण इथे लटकतोय उघडा
एसटीच्या पासापायी लेक कुणाची मरते
हुंडा नाही म्हणून कोणी विहीरीत बुडते
कोटीच्या गाड्यातून वऱ्हाड इथे फिरते
अँटिलिना उजळे मुंबई अंधारात डुबते
कमळाबाईचा डान्सबार बघायला चला
लग्नाला चला

लिपस्टिकचे होट पा चॉपस्टिकचे मेन्यू पा
सोने-हिरे-रग्गड पा ब्रॅण्डबाजी उंची पा
क्लिंटन-फ्लिन्टन पा झाडून सारे नेते पा
कुबेराची ऐट पा नव्या लंकेची वीट पा
विवाह पंचमी पा सुमुहूर्ताचा टायमिंग पा
राजेशाही गेली नि लोकशाही आली
तिच्या पोटामधून जन्मा पैसाशाही आली
कुठे पेरू नेरू कुठे अंबानीचा इमला
कसा पेटंल सांगा गरिबाचा चुल्हा
म्हणे लग्नाला चला

शेठ बघा साहू बघा मोठाले बँकर बघा
जगातून पैसा लुटणारे महाचोर बघा
ऑईल मनी गोल्ड मनी बिटकॉईन बघा
घरचे घेऊन पनामा पेपर देणारे बघा
गोऱ्यामोऱ्या कातडीचे सावकार बघा
यहुद्याच्या अवलादीचे व्याजभाडे बघा
उदारीकरणाने मारला बघा डल्ला
म्हणे लग्नाला चला

तेलघाल्या रिफायनरीचा डॉन हा झाला
कालचा चायवाला बघा खुर्चीमधी गेला
तडीपार देशाचा खुनी वाली झाला
बुटक्यांचा देशामधी झामझोल आला
साबरमती म्हातारा झुरूझुरू मेला
नथुरामी सुऱ्यांचा इथे बाजार खुला
गरिबाला मरण्याचा सारे देती सल्ला
म्हणे लग्नाला चला

लग्नाला चला हो लग्नाला चला
ठोकशाही, भांडवलशाही बघायला चला
गुडमॉर्निंग म्हणून घालतात गोळी
अशी बघा आली सनातनी टोळी
साऱ्याचीच युती इथे खुल्लमखुल्ला
म्हणे लग्नाला चला…

-संतोष पद्माकर

  •  

आता त्याचे लोक संविधान जाळताहेत रस्त्यावर !

  •  

कविता

आता त्याचे लोक संविधान जाळताहेत रस्त्यावर

नित्यानंद गायेन

सगळ्या जमातवादी संघटना
सत्तेने सन्मानित केल्या सारख्या आहेत
आणि सत्तेचे पूर्ण नियंत्रण आहे यांच्याच हातात

म्हणून हत्या
दंगली आणि शिव्या शाप करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य आहे या गुंडाना
स्वतः निजाम करतो आहे फॉलो या गुंडाना सोशल मीडिया वर
आणि त्यांचे वजीर उभे असतात खुन्यांच्या स्वागताला हातात पुष्पहार घेऊन

द्वेषाचे विष पसरवून संपूर्ण देशात
निवडणूकीचे भाषण सूरु असताना थांबतो तो अजाण चे स्वर ऐकून
त्याने तो इस्लामचा आणि समाजाचा सन्मान करतो यासाठी नसतं केलेलं
दंग्यात मेलेल्या अन्य मजहब च्या लोकांना तो ‘पिल्ला’ म्हणून संबोधित करतो
सत्ता मिळवून संसदेच्या पायऱ्यांवर माथा टेकवून केलेलं अभिवादन त्याच्या रडण्याचा असतो अभिनय .

आता त्याचे लोक संविधान जाळताहेत रस्त्यावर
तिरंगा घेऊन हातात न्यायालयाच्या बाहेर झाडताहेत गोळ्या
शेतकरी-कामगारांशी नाहीच काही यांचे देणेघेणे

यात काही नवे किंवा विशेष नाही
तो स्वतः सुद्धा करतो शस्त्रपूजन
आणि त्याचे लोक आहेत गांधींच्या हत्याऱ्या गोडसेचे उपासक
म्हणूनच की काय विदेशी नेत्यांच्या सोबत जात असतो फोटो काढण्यासाठी … गांधी आश्रमात !

ज्यांचे स्वातंत्र्याच्या च्या लढाईत नव्हते कसलेच योगदान
ते आज लोकांकडून देशभक्तीचे प्रमाणपत्र मागताहेत
हे लोक इतिहास बदलून त्यास आपल्या बाजूने करू पाहताहेत

याकाळात मला गाय,गोबर संस्कृतीच्या अनुयायांकडून कुठलीही अपेक्षा नाहीये
ते प्रत्येक खुनांनंतर जल्लोष करतात
आणि हत्येला म्हणतात वध

असत्य आणि चालबाजी यांची खरी ओळख आहे
मानव-मानवता यावर नाहीये त्यांना कसलाच विश्वास
हे ऑक्सीजन बंद करून पोरांना मारून टाकतात

आधी ते लाल रंगाला घाबरायचे
ऐकलं आहे की आजकाल ते काळ्या रंगाला घाबरतात ….

अनुवाद : दयानंद कनकदंडे

देशभक्ती नाऱ्यात असत नाही – नित्यानंद गायेन

आणखी काही कविता…अवतारसिंग’पाश’ ,डॉम मोरेस व दीपक बोरगावे

भाषा आणि संस्कृतीचे आदान प्रदान हे विषमता व सत्तावर्चस्वाच्या आधारे होता कामा नये – न्गुगी वा थियोन्गो

  •  

समतेचा जिंदाबाद बुलडोजर – सत्यपालसिंग आधारसिंग राजपूत

  •  

रात्र कितीही असू दे वैऱ्याची घनघोर
मी शाबूत ठेवीन तू हातात दिलेला कंदील
वादळे कितीही येऊ दे अंताची अजस्त्र
मी पुसत राहील कंदीलाच्या काचेवरील काजळी
तू विणून दिलेल्या तात्विक रुमालाने
तू वापरलेल्या शाईचा वास आहे ज्याला
तेच रॉकेल टाकेल मी माझ्या कंदिलात

तू मास्तर झालास
अन् तुझ्या खडूने उजळवलेस आयुष्य
हजारो वर्षे धूळ साचलेल्या फळ्याचे

तू डॉक्टर झालास
अन् बंडखोरीचे इंजेक्शन शक्तिशाली
टोचलेस माझ्या सहिष्णू नसांनसांत

जुलूमाच्या मगरमिठीत सर्वंकष
जेव्हा जेव्हा आम्ही वेढल्या गेलो
तेव्हा तूच खरा सेनापती झालास
मानवमुक्तीच्या लढ्याचा

गेल्या शतकाने जेथे कूस बदलली
तेथेच बदलत गेले आपल्या दुष्मनाचे स्वरूप
त्याने अडॉप्ट केलेले नवे नवे डावपेच

आम्ही भुलणार नाही तरीही
हा चक्रव्यूह भेदण्याचा मार्ग
जो शिकवून ठेवलायस तू
माझ्या जन्मापूर्वीच

बाबा,
ज्यांनी तुझे तळे राखले
तेच पाणी चाखत राहीले
त्यांना कधी कळलाच नाही
पाण्याच्या चवदारपणाचा अर्थ

आता आम्ही बदलू तळ्याचे राखणदार
आणि अपॉईन्ट करण्याआधी मेडिकल करू
शोधू तुझे खरे अंश त्यांच्या रक्तात

निराशा, स्वार्थ अन् दुफळीच्या प्रतिरोधात
अमर राहोत तुझी संघर्षप्रवण जनुकं
अखंडित राहो माझ्यात निरंतर
तुझी प्रज्ञा, शील करूणेची भक्कम अनुवंशिकता
समतेच्या जिंदाबाद बुलडोजरने कोसळोत
शोषणकर्त्या जुन्या गढ्या अन् नवे टावर्स

  •  

संविधानवाद !

  •  

कविता ….. 

                                                                    संविधानवाद ! 

 

डार्वीनचा उत्क्रांतीवाद
आईनस्टाईनचा सापेक्षतावाद असो की…
हाॅकीन्सचा विश्वनिर्मितीवाद…
बसतात झक मारत सगळे वाद..
हिंदुस्थानी पुराणवाद्यांच्या वितंडवादात !

मंदीर – मशिद, काश्मीर,खलिस्तान,बोडोवाद
कमी की काय…
जाती,धर्म,पंथ,वर्णवादाच्या बुरसट वादांना आजही कवटाळून बसलेलो आपण…
शून्याला आकार देत..सा-या विश्वसिद्धांतांना पूर्णत्व दिलेले आपण…
आज आपल्याच भारतवर्षाला जणू..
पुनश्च अधोगामी शून्याकडेच नेत असलेलो आत्ममग्न आपण…

आणि कालच म्हणे नविन वादात भर पाडलीय कुणी…
संविधान बदलासाठी आम्ही आलोय म्हणे !…
संविधान!…स्वातंत्र्य ,समता,बंधुता,माणवता,सहिष्णुतेच्या वैश्विक मूल्यांनी परिपूर्ण…
पवित्र  संविधान…
वादावादीच्या चिखलफेकीत
चिरफाड होत चाललेलं बाबांचं संविधान !
थोड्याच दिवसांत कदाचित ‘महामानवमुक्त’ केलं गेलेलं संविधान !

✍🏽 सुनील म्हात्रे (बोईसर) 

कविता …. 

कविता : जेव्हा माझीचं मुलं विचारतात मला माझी जात

कविता : आमच्या जगण्याची रीत ऐका – अवतारसिंह ‘पाश’

कविता : पुरूष म्हणून जगताना…

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

  •  

कविता : पुरूष म्हणून जगताना…

  •  

पुरूष म्हणून जगताना…

मी शोधतोय तुला
ता उम्र माझी
माझ्याच स्वतःच्या शोधात

तुझे असणे
माझ्या पुर्णत्वाची साक्ष आहे
कसे कळेल तुला?

मी जन्मतःच अधूरा आहे
तुझ्यातूनच जन्मलो आहे
दिसतो जरी परिपूर्ण मी
तुझ्याविना अपुर्ण आहे.

तू प्रसवलेस मला
तू जोजवलेस मला
रक्ताने शिंपून प्राण
ममत्वे भरविलेस मला.

परिपक्व जरी जाहलो
वयानेही वाढलो
अदृश्य नात्यात तरी
तुझ्या सवेच गुंतलो.

मनास गुढ ओढ जरी
बेधुंद आज भान जरी
तरी मनात दाटतो
तुझ्याच साठी स्नेह उरी

□□

123

दत्ता चव्हाण
परभणी

आणखी काही कविता….   

कविता : नांगेली

स्वतंत्र स्त्री

कविता : वेदनेचे साहित्य – जितेंद्र अहिरे

कविता : हे रहस्यमयी ! -पवन पटेल

 

  •  

कविता : वेदनेचे साहित्य – जितेंद्र अहिरे

  •  

भव्यमहालातील रंगीबेरंगी जगणे
आमच्या कादंबरीत नाही
चकचकीत जग, हौस मजा
आमच्या कवितेत नाही
आहेत ते फक्त
वेदनेतून पाझरणारे शब्द

प्रेमाला कवटाळणारे दारिद्रय
भयमुख नजरा
जीर्ण चेहरा
थकलेले शरीर
पुसलेल्या हाताच्या रेषा

व्यवस्थेला सुरुंग लावणारे
शब्द असतात आमच्या
साहित्याचा अलंकार
यमक लय चौकट सौंदर्यशास्र
कुरूप असते आमच्या आयुष्यासारखे

सोपे काहीच नसते
आमचे लिहिणे आणि जगणेही ..

  •  

कविता : नांगेली

  •  

                 शबरीमला मंदिराच्या निमित्ताने केरळची चर्चा सुरु आहे. स्तन झाकण्याच्या अधिकारासाठी नांगेली या दलित महिलेने आपले स्तन कापून टाकले होते. नांगेली चे नाव केरळच्या बाहेर खूप लोकांनी ऐकलेले असेल. त्रावणकोर राज्यात जातीवादाची मुळे खोलवर रुजलेली होती. दलित महिलांना स्तन झाकण्याचा अधिकार नव्हता. त्याकाळात नांगेलीने स्तन झाकून विद्रोह पुकारला. तसे करण्यास जेव्हा विरोध झाला तेव्हा तिने स्वतः च आपले स्तन कापून टाकले.

कवी,लेखक,अनुवादक डॉ. दीपक बोरगावे यांची कविता “असंतोषच्या” वाचकांसाठी …..

 

     नांगेली

वर्ष होतं 1803
पानथळीचा प्रदेश ; समुद्र किनाऱ्याजवळ
गाव होतं चेरथाल
राज्य केरळ

तिथं होती जळत
एक क्रांती…
तिचं नाव होतं नांगेली…
***
नांगेली, काय केलंस हे तू ?

स्तन कापलेस तू, तुझे ?
स्वत:च, स्वत:चे ?
फळ चिरावं तसं ?
आपल्याच खोपटयात !

नि काय केलंस स्तन कापून ?
तर केळीच्या पानात ठेवलंस त्यांना
जसं काही जेवायचं पान मांडावं !

रक्ताचे थेंब ठिबकायला लागले
काठांवरून पानांच्या

तरीही तू उभी राहून
चालत राहिलीस
चालत आलीस
बाहेर आलीस
तुझ्या खोपटातून

कशीबसी पोचलीस तू
कशीबसीच… माझी आर्इऽऽऽ
सैनिकांच्या सावल्यांपर्यंत

तुला तुझे स्तन अर्पण करायचे होते…
कुणासाठी ?
कशासाठी ?
कुणी सांगीतलं होतं तुला, असं करायला ?

कुणीच नाही ?
मग का केलंस हे तू नांगेली ?

थारोळा झाला रक्ताचा
जमीनीवर
कोसळ लीस जेव्हा त्या सावल्यांत
तुझ्या कापलेल्या स्तनांसह सैनिकांजवळ ..

तुझा नवरा, चिरूकंदन
तो होता बाहेर
कुठेतरी कामासाठी गेला असणार !

नि तू अशी विना स्तनाची
जमीनीवर आडवी
सैनिकांच्या पायाजवळ
डोळयांत उडाली धूळ तुझ्या
डोळे बंद झाले तुझे,
म्हणजे बंदच झाले कायमचे…
पण शेवटच्या श्वासांपर्यंत
वाट पहात…
इंतजार करत राहिलीस तू…
चिरूकंदनच नाव घेत राहिलीस
तुझ्या नवऱ्याच नाव
नि मग अखेर संपून गेलीस तू
तुझी भेट झालीच नाही
तुझ्या चिरूकंदनची
***

काय झाले होते नांगेलीला ?
आपले स्तन कापावे असे ?
वेडी होती का नांगेली ?
अशी अगोचर का वागली ती ?

तिच्या राज्यात स्तन-कर सुरू झाला होता
पुरूषांना मिश्यावरचा कर भरावा लागतच होता
पुरूषांना… त्यांच्यामिश्यावरील केसांवरचा कर !

हा आता नवा कर आला होता
स्तन – कर…
स्त्रियांसाठी…
स्तनावरचा कर
जगावेगळाच कर !
***
अहो…फासिस्ट राज्यात असेच घडते
हा कर नि तो कर
नि हजारोे कर

अगोचरी कर गोचर करत
व्यवस्था उभी होते फासिस्ट
किंवा अशीच उगवतात लाखो अगोचरी सैताने
या व्यवस्थेत…

त्यांना संपवायचेच असते सामान्यांना
किंवा त्यांचे इतके मामुलीकरण करायचे
की किडामुंगीसारखे निमूट फिरतील ते मग
त्यांच्या भवती दहशतीच्या सावलीत
म्हणून त्यांना संपवणारे हे असे कर…

कष्टकऱ्याना नागवणारे कर

राबनाऱ्याना नाडवणारे कर
नंदी-कर म्हणजे कुल्यांच्या केसांवरचे कर…
***
नांगेलीला हे कळाले तेव्हा
तिचे रक्तच उसळले
हे काय विक्षिप्त, विचित्र नि विपरित !
डोळयांत उतरले रक्त तिच्या
साफ दिला इन्कार तिने
हा कर भरायला

पण तरी काय ?
कर हा भरावाच लागतो
फासिस्ट राज्यात तर त्याला पर्यायच नसतो

माफी नसते, कर- माफीला !

सैनिक नांगेलीच्या स्तनांचे
मोजमाप घेण्यास
खोपटाबाहेर आलेसुध्दा
आता मात्र हदद् झाली…

नांगेलीने स्तन कर भरलाच नाही
मात्र, तिने स्तनच कापले आपले
केळीच्या पानात ठेवले
अर्पण करायला सैनिकांना
आणि, ह्या अघोरी व्यवस्थेला
***
काय करू शकत होती नांगेली ?
इतरांसारखे कर भरू शकत नव्हती नांगेली ?
काय करू शकत होती नांगेली ?
मान पाडून जगू शकत नव्हती नांगेली ?
काय करू शकत होती नांगेली ?
तिला काहीही करता आले असते
व्यवस्थेशी जुळवून घेता आले असते .
पण नाही,
आपले स्तन कापून
तिने घडवली एक क्रांती
व्यवस्थेसमोर उभी केली
एक लढार्इ…
व्यवस्थेलाच धक्का देणारी !

PicsArt_10-09-07.43.05.jpg

नांगेलीचे कल्पनाचित्र http://nangeli.com वरून साभार ……

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

आणखी काही कविता …..⇒ 

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

स्वतंत्र स्त्री

कविता : कुणीतरी भेदायला हवेत हे गोल

कविता : देशभक्ती नाऱ्यात असत नाही

तेव्हाही जात असतो एक बळी पुरुषसत्तेचा… – श्रद्धा देसाई

 

  •  

कविता : हे रहस्यमयी ! -पवन पटेल

  •  

अगं रहस्यमयी,
तुला मी भेटलो
आणि
हादरूनच गेलो अगदी मी
डोक्यापासून मनापर्यंत.

असो,
तू कुठे होतीस आतापर्यंत
एका तपापूर्वी
मी जी स्वप्ने पहिली होती
त्यामध्ये तू ……

मानवतेच्या शोधात
मी भटकत राहिलो
देश-परदेशात.
पण तुझ्याशिवाय
मला संपत्तीच्या
अधांतरी असलेल्या रस्त्यांनी व्यापलेले
लेचे-पेचे बाजारच मिळाले ……
चेहऱ्यांवर चेहरे …….

तुला भेटणे म्हणजे
अंतर्मनाला पाहणे.

तुला ठाऊक आहे ?
त्या स्वप्नांची राख
अजूनही धगधगते आहे.

बस,
आता एकदाच
तुला पहायचे आहे,
त्या न विझलेल्या राखेमध्ये
मी पेटवली आहे आग.

अगं रहस्यमयी,
कुणास ठाऊक कसा पण
मला माझा हरवलेला रस्ता
पुन्हा गवसू लागला आहे…..

मूळ हिंदी कवितेचा अनुवाद :- डॉ.प्रेरणा उबाळे

  •  

स्वतंत्र स्त्री

  •  

प्रज्ञा विद्रोही

स्वतंत्र अभिव्यक्तीची स्वतंत्र स्त्री
खरच स्वतंत्र आहे का?
सिद्धतेच्या शर्यतीला निघालेली ती
उंबरठ्यातच हरली का?

कारण तिला ठाऊकच नव्हतं ठिकाण शर्यतीचं,
उंबरठ्याच्या आतल्या तिच्या पूर्वपरीक्षेच..
मग सुरू झाली तिची लढाई,
व्यवस्थेविरुद्धची!

अस्तित्वाच्या सिद्धतेआधी अस्तित्व शोधण्याची!
ते संपवू पाहणाऱ्या हातांशी झगडण्याची,
विजू पाहणाऱ्या ज्योतीला वादळातही थोपवण्याची!

वादळापूर्वीची शांतता आता कलहच वाटू लागली,
तीसुद्धा आता वादळाच्या व्यवस्थापनाचे डाव मांडू लागली!
ढगांनी झाकोळलेल्या आकाशात
कसं शोधायचं स्वतःला?

घरात बेड्या न घराबाहेरचे दोर असताना त्यांच्या हाती!
आमच्या जगण्याचा खेळ असा चौकात मांडला,
अन फुकटात मजा घेणाऱ्यांचा डाव साधला!
भोगणार्यांची अन उपभोगणारांची गर्दी वाढतच राहिली,
शोषकांपासून.. शोषितांपर्यंतची!

अन्याय, अवहेलना, लाचारीचा आता कहर झाला,
अंधाराच्या मुक्ततेसाठी मला सूर्य हवा!
आवाहन माझे तुला शोषका,
‘स्त्रीत्वाच्या मुक्तीसाठी’
तूच तो ‘सूर्य’ अभिप्रेत मला,
तूच तो ‘सूर्य’ अभिप्रेत मला!

ही कविता वाचलीत का…?

तेव्हाही जात असतो एक बळी पुरूषसत्तेचा

आणि

देशभक्ती नाऱ्यात असत नाही -नित्यानंद गायेन

कुणीतरी भेदायला हवेत हे गोल- मोहिनी कारंडे

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

  •  

डॉ.दीपक बोरगावे यांच्या दोन कविता

  •  
  1. अस्मिता

त्याने दरवाजा उघडला.

बाहेर

अस्मितेचं एक झाड उभं होतं.

त्या पलिकडे होती

अनेक झुडपं वेली गवत
कचरा
आणि तत्सम असे बरेच काही…

वाराही होता
विरुद्ध दिशेने.

अस्मितेवर काय होणार परिणाम त्याचा ?

शून्य.

ती असते भिनलेली डोक्यात
मेंदूच्या उघडलेल्या कुपीत
बंद
आतल्या वाहिन्यांच्या रस्त्यांवर
असतं तिचं
तिथंच उठणं बसणं
खाणंपिणं आणि लोळणं.

जात वर्ग वरचढपणा
मुजोर कुंपणं चालढकलपणा.

वरचष्मा,
तुडव खाली तिला
कुळ इज्जत खानदान औकात
आॅनर बॅनर गनर
आणि सीनर.

हा प्रश्न
थोडा भावनेचा
थोडा अभिमानाचा
थोडा चिखलाचा
थोडा धुसमुसणाऱ्या मनातल्या खेळाचा
थोड्या चटणी मीठाचा

आणि मसाल्याचासुध्दा असतो
बऱ्याचदा.

गोडं तेलाची वरुन धार असणाऱ्या तेलाच्या भांड्याचाही
हा प्रश्न असू शकतो.

अस्मिता

ही शाळेत असल्यापासून
किंवा नसल्यापासून
बिंबते
किंवा बिंबवली जाते.

शरीराच्या हरएक भागात
मनामनाच्या सांदरीत लिंपून राहते.

दरवाजा उघडला काय
आणि
बंद ठेवला काय
तिला काही फरक पडत नसतो.

अस्मितेची झाकणं
लहानपणीच बंद करता यायला हवीत,
खेळ सुरू होण्याअगोदरच
असे ते म्हणत असतात अधेमधे.

पण हे कधी घडत नाही
आणि
घडणारही नसते

2.पाथरवट

आरशातल्या प्रतिमांवरुन
ते
बोलत असतात
नेहमी
रस्त्यावरच्या शेवटच्या माणसाबद्दल
आणि बापूंचे नाव घेऊन
तर जोर देऊन बोलत असतात ते.

दुपारचे झोंबणारे उन
किमान दोनवेळा तरी
रक्तपात घडवते
नाकाच्या सांदरीतून.

तो पाथरवटी तरुण
आणि तरुणीसुध्दा
दिवसाकाठी
पत्थर तोडताना
आपली दहाही बोटे
दहावेळा चेंबवून घेतात.

तुमचे
ते शुभ्र उत्थान तर्क
आणि
तुमचे
ते पाषाण अर्क
थोडे राहू द्या बाजूला.

आत्ताच त्यांनी तारुण्यात पाय ठेवला आहे.

मला हे पैले सांगा,
त्यांनी
आरशाबाहेरच्यांवर विश्वास ठेवायचा ?
का
तुमच्या आरशाच्या
आतील
प्रतिमांना
त्यांनी कवटाळायचे ?

•••

■ डॉ.दीपक बोरगावे हे कवी,लेखक,अनुवादक व समीक्षक आहेत आणि ‘असंतोष’ चे एक सल्लागार आहेत.

ही कविता वाचलीतं का ?

मार्क्स काय म्हणाला ? – डॉ.दीपक बोरगावे

  •  

कविता : कुणीतरी भेदायला हवेत हे गोल

  •  

मोहिनी कारंडे

सोम्या गोम्या हऱ्या नाऱ्या या सर्व आदिमानवांच्या मेंदूत
एकदा परिवर्तनाची खुमखुमी आली

त्यांनी मिळून कंपासच्या साहाय्याने

३६ अंशातला एक गोल काढला

ते विस्मय चकित आनंदाने एकाचवेळी हरखले.
त्यांनी गगनाकडे पाहत हात वर केले

३६० च्या अंशात आणखी मोठ्ठा गोल काढता येतो
त्यांना नव्हतं माहिती,
मग सुरू झाला खेळ गोलातला.
गोल खूपच भला थोरला मोठ्ठा असल्यानं
आणि सगळेच गोलाच्या आत असल्यानं
एकमेकांना भेटायचे

मग काय ..?
इव्हेंट, परिसंवाद, चर्चा झडू लागल्या
प्रबोधनाची ललकारी
आंदोलनाची आरोळी
सगळीच खेळीमेळी
सगळे खेळ गोलातलेच
गोलगोलराणी, इथं इथं पाणी
सगळे गोलरहिवासी सुखसमाधान मानणारे

पुढं त्यांच्या उपमूळांनाही तशाच फिलिंग आल्या

पुढे गोलांचे अनेक गोल होत गेले
हळूहळू शहरं व्यापत चाललेत गोल
कुणीतरी भेदायला हवेत हे गोल

  •