लोकशाहीर अण्णा भाऊ : एक क्रांतिकारी झंझावात

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत ज्यांनी आपल्या पहाडी आवाजाने लोकमत जागे करण्याचे काम केले. त्या लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचे जन्मशताब्दी वर्ष १ ऑगस्ट पासून सुरू होत आहे. उपेक्षित साहित्यिक, लेखक, कलावंत, गायक या सगळ्या भूमिकांमध्ये अण्णाभाऊंनी जनतेची मने जिंकली. सरकारी मात्र यांची म्हणावी तेवढी दखल घेतली नाही आणि आजही घेतली जात नाही, ही महाराष्ट्राची शोकांतिका आहे.

लोकशाहीर कॉम्रेड अण्णाभाऊंना त्रिवार अभिवादन का करावे वाटते ?

सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगांव इथे १ ऑगस्ट १९२० रोजी मातंग समाजातील भाऊ शिदोजी साठे आणि वालुबाई यांच्या पोटी अण्णाभाऊंचा जन्म झाला. घरची परिस्थिती गरिबीची व हलाखाची होती. त्यामुळे त्यांना शिक्षण घेता आले नाही. अण्णा भाऊ शाळेत फक्त दोनच दिवस गेले. वाटेगाव ते मुंबई पायी प्रवास करुन ते मुंबईत आले. पुढील शिक्षण हे मुंबईतील अनुभवाच्या शाळेत झाले. लावण्या, पोवाडा, वगनाट्याद्वारे त्यांनी जनजागृतीचे काम केले. १९४२ ला त्यांनी स्टालीनग्राडचा पोवाडा लिहिला. टिटवाळा येथे १९४४ ला शेतकरी परिषदेत त्यांनी ‘लाल बावटा’ पथक स्थापन केले. वगनाट्य, गीते, छक्कड यांमधून जनप्रबोधनाच्या कार्याने वेग घेतला. क्रांतिकारी शाहीरीचा आवाज महाराष्ट्रातच नव्हे तर देशभर घुमवला. १९५० साली अण्णा भाऊंची पहिली कादंबरी ‘वारणेच्या खोऱ्यात’ प्रसिद्ध झाली. यामध्ये कादंबरीमध्ये 1942 च्या ‘चले जाव’ च्या स्वातंत्र्यलढ्याचे व स्वातंत्र्यासाठी हौतात्म्य पत्करणार्‍यांचे चित्रण केले आहे. तर ‘वारणेचा वाघ’ या कादंबरीत सावकार-जमीनदार व ब्रिटिश साम्राज्यवाद्यांच्या शोषणाविरुद्ध लढा पुकारणार्‍या सत्तू भोसलेचे प्रत्ययकारी चित्रण केले आहे. अण्णा भाऊंनी १९५१ ते १९६९ या काळात ३० कादंबऱ्या, २० कथासंग्रह, १५ वगनाट्ये, तमाशे, १२ पटकथा, १० पोवाडे, ऊक नाटक, एक प्रवासवर्णन, असंख्या गीते, लावण्या लिहिल्या. अण्णा भाऊंच्या ३० कादंबऱ्यांपैकी ‘फकिरा’, ‘वारणेच्या खोर्‍यात’, ‘वैजयंता’, ‘माकडीचा माळ’, ‘चित्रा’, ‘चिखलातील कमळ’, ‘गुलाम’, ‘वारणेचा वाघ’, ‘आवडी’, ‘वैर’, ‘फुलपांखरू’, ‘अलगूज’, ‘रानबोका’, ‘मूर्ती’, ‘संघर्ष’, ‘चंदन’ आदी कादंबर्‍या खूप गाजल्या. त्यातील ७ कादंबऱ्यांवर चित्रपट निघाले. मराठी चित्रपटांबरोबर हिंदी चित्रपट क्षेत्रातही अण्णाभाऊचे योगदान मोठे आहे. अण्णाभाऊंच्या इनामदार नाटकाचे बलराज सहानी यांनी हिंदीत अनुवाद करून त्याचा पहिला प्रयोग १९५८ सादी दिल्लीत सादर केला. अण्णाभाऊ फक्त भारतापुरतेच मर्यादित राहिले नाही तर त्यांच्या साहित्याने परदेशातही झेप घेतली. त्याच्या साहित्याचे इंग्रजी, रशियन, जर्मन, स्लोव्हॉक, चायनीज आदीसह २७ भाषांमध्ये भाषांतर झाले. जनमाणसातील शाहीर म्हणून अण्णाभाऊंची ओळख होती. त्यांना साथ लाभली ती शाहीर अमर शेख, शाहीर द. ना. गव्हाणकर यांंची.

अण्णाभाऊंची माझी मैना गावाकडं राहिली, माझ्या जीवाची होतीया काह्यली।।`ही त्यांची छक्कड येथील विषमता, दारिद्र्य, गरीबी, भांडवलशाही यांची वास्तवता विषाद करते. ” एकजूटीचा नेता झाला, कामगार तैयार ! बदलायाला दुनिया सारी, दुमदुमली लकारी !!” हे गीत कामगारांनी एकजूट होऊन संघर्ष केल्याशिवाय पर्याय नाही. तुमच्या ललकारीनेच येथील शोषण थांबणार आहे. हे अधोरेखित करते. “दौलतीच्या राजा ,उठून सर्जा ! या गीतातून शेतकऱ्याला सावकारशाही- जमिनदारांच्या अन्यायाविरुद्ध उठून लढायला सांगतात. अण्णाभाऊंंनी कोळसेवाला, घरगडी, खाण कामगार, डोअर किपर, हमाल, रंग कामगार, मजूर, तमाशातला सोंगाड्या अशा विविध भूमिका वठविल्या. अण्णांनी आपले उभे आयुष्य चिरागनगर झोपडपट्टीत काढले. याच झोपडपट्टीत अण्णाभाऊंच्या एकापेक्षा एक श्रेष्ठ कलाकृतींची निर्मिती झाली. ते म्हणायचे, `आपण गलिच्छ वस्तीत रहात असलो तरी आपलं मन स्वच्छ असावे`.

`जग बदल घालूनी घाव । सांगून गेले मज भिमराव’ हे अण्णाभाऊंचे कवन १९५६ ला डॉ. आंबेडकरांच्या निधनानंतर प्रसिध्द झाले तर `फकिरा’ ही कादंबरी डॉ. आंबेडकरांच्या विचारांना अण्णांनी अर्पण केली होती. अन्यायाच्या विरोधात पेटून उठणारी माणसे त्यांनी आपल्या कथांमधून उभी केली. लैककलांच्या माध्यमातून अन्यायाविरुद्ध आवाज बुलंद केला. अण्णाभाऊंच्या घडणीला कम्युनिस्ट पक्षाचा महत्वपूर्ण वाटा राहिलेला आहे. कम्युनिस्ट पक्षानेच अण्णाभाऊंना एक महान लेखक, कलावंत, शाहीर म्हणून घडवले. अण्णाभाऊंच्या प्रेरणास्थानी मार्क्सवाद होता. अण्णाभाऊंनी येथील वर्ग, जातीव्यवस्था, विषमता याचे चित्रण आपल्या कादंबऱ्यांमधून केले. परंतु ज्या पध्दतीने अण्णाभाऊ कम्युनिस्ट नव्हते, हा जो अटापिटा केला जातो. तो न करता अण्णाभाऊंचे कम्युनिस्ट असणे आपण नाकारू शकत नाही. त्यांमुळे त्यांनी दिलेला समतेचा, मानवतेचा विचार पुढे घेऊन जाण्यासाठी कटीबद्ध होऊयात. कारण शासन पातळीवर आभाळाऐवढ्या साहित्यिकाची आजही दखल घेतली जात नाही. जाणीवेच्या आणि नेणीवेच्या पातळीवर आजही जातीयवादी मानसिकता खोलवर रूजलेली आहे. त्यामुळे अण्णाभाऊ घराघरात पोहोचवावे लागतील, मला समजलेले अण्णाभाऊ मांडण्याचा हा छोटासा प्रयत्न. १८ जुलै १९६९ रोजी अण्णाभाऊंची प्राणज्योत मावळली.

नवनाथ मोरे
( लेखक विद्यार्थी चळवळीतील कार्यकर्ते व कृषी विषयातील पदवीधर आहेत)

₹ 80
Maitri Publication Pune
Mo. 9284617081

Leave a Reply