रामलाल गणपत शेंडे : महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे स्वप्न साकारणारा हमाल

  •  

डॉ.सोपान शेंडे

28 नोव्हेंबर रोजी महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या पुण्यस्मरण दिनी वडिलांनी (श्री. रामलाल गणपत शेंडे) इहलोकीची यात्रा संपविली हा योगायोग म्हणा किंवा त्यांचे भाग्य म्हणा, परंतु त्यामुळे विचारांचे भूतकाळाचा वेध घेण्याचे चक्र सुरू झाले. त्या प्रक्रियेतूनच हा मृत्यूलेख लिहिणची प्रेरणा मिळाली.

चांदा गावः-
नेवासे तालुक्यातील चांदा हे सर्वांगाने सपंन्न असे एक महत्वाचे गाव. राजकारण, समाजकारण, संसकृती या सर्वांगाने या गावाला संपन्न वारसा लाभलेला आहे. त्यामुळे या गावातील सामान्यातला सामान्य माणूस एक प्रकारचे वेगळेपण घेउन समाजात वावरताना दिसतो. हे चांदे गावचे वैशिष्ट्य भूषण आहे.

बालपण व जडणघडण
रामलाल गणपत शेंडे यांचा जन्म हिवरे, तालुका नेवासा येथे सुमारे 1933 साली झाला. हे कोणी राजकारणी किंवा श्रीमंत घराण्यातील व्यक्ती नव्हेत. तर ते एक साधे शेतमजूरी व हमाली करणारी व्यक्ती होते. परंतु ज्यांनी आपल्या हयातीत केवळ श्रम साधना करून आपल्या प्रामाणिक ,प्रेमळ व निराभिमानी वर्तनाने गावातील लोक व नातेवाईक या सर्वांची मने जिंकली. त्यामुळेच कागदोपत्री रामलाल हे नाव गावामध्ये लालाभाऊ, नातेवाईकांमध्ये रामभाऊ या नावाने विशेष प्रसिद्धीस आले. ही तीनही नावे एकाच व्यक्तीची आहेत. हे देखील कित्येकांना नीटपणे उलगडत नाही. काही काळ त्यांनी आपल्या आई वडिलांसोबत मुंबईला वास्तव्य केले. ते लहान असतानाच त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. वडिलांच्या निधनानंतर आई राधाबाई यांच्या बरोबर चांदा येथे मामा दगडू कानडेच्या आश्रयास येऊन राहिले. त्यावेळी त्यांचे वय सुमारे 10 वर्षांचे असेल. त्यावेळी तीन मुले आणि आई असे त्यांचे कुटुंब होते. त्याकाळात मुलांना लहान वयातच महिने किंवा सालाने कामासाठी ठेवण्याची पद्धत होती. परंतु स्वातंत्र्याच्या मानसिकतेमुळे तो मार्ग न स्विकारता कुटुंबातील वडिल मुलगा या नात्याने दोन भाऊ व आई यांची जबाबदारी स्वीकारून बाल वयातच जनावरे राखणे, शेतातील छोटीमोठी कामे करणे यांसारखी मिळतील ती कामे करून उदर निर्वाह सुरू केला. वाढत्या वयाबरोबर हमाली, विहीरी खोदणे यांसारखी कठीण श्रमाची कामे केली आणि कुटुंबाचा डोलारा सांभाळला.

सवंगडी व सोबतीः
चांदा येथे त्यांना अनेक साथी सोबती मिळाले. त्यात, रभाजी गायकवाड, बाजीराव मदगुल, बाजीराव थोरात, एकनाथ भवार, पासलकर, इत्यादींचा समावेश होता. जनावरे राखायला जाताना तालमीचा व कुस्तुीचा छंद लागला. प्रतिकुल परिथितीतही शरीर कमाऊन आपल्या लहान सोबत्यांनाही त्यांनी तालीम व कुस्तीचे धडे दिले. चांदा गाव हे त्याकाळी शेतमालाच्या खरेदीची मोठी बाजारपेठ होती. त्यामुळे कमावलेल्या शरीराच्या व ताकदीच्या जोरावर हमालीचे काम सुरू झाले. चांदा ही त्याकाळी नेवासा तालुक्यातील एक महत्वाची शेतीमालाच्या विक्रिची बाजारपेठ होती. पेठेतील अमोलशेठ गुंदेचा, झांबूरलाल कटारिया, कनकलाल गांधी इत्यादी व्यापा-यांकडे हमाली सुरू केली. कमी बोलणे व प्रामाणिकपणे आपले काम निमुटपणे करणे यामुळे चांदयाच्या बाजार पेठेत रामलाल या नावाचे लाडीक व प्रेमळ रूप म्हणजे लालाभाऊ. (उत्तरेत प्रभूरामचंद्राच्या बाल रूपाचा उल्लेख रामलल्ला असा केला जातो.त्याचे चंदेरी रूप म्हणजे लाला आणि लाला हे नाव समजून त्याला भाऊ ही उपाधी जोडून लालाभाऊ). याच नावाने त्यांची ओळख वाढत गेली. त्याकाळात मराठा, माळी व इतर समाजातील अनेक हमाल सहकारी त्यांना मिळाले. त्यांमध्ये गंगाधर थोरात, रामु शिंदे, बाजीराव शिंदे, रभाजी गायकवाड, अमीरभाऊ तांबोळी, जगन्नाथ दहातोंडे, बाजीराव दहातोंडे इत्यादींचा समावेश होता. पुढे काही काळ त्यांनी घोडेगाव येथी नहारशेठ यांच्याकडे व येथील सरकारी गोदामात लेव्ही संकलनाच्या कामात हमाल म्हणून काम केले. त्या काळात त्यांना छापवाडी येथील चिमाजी काळे, शहारामजी यांसारखे जीवाभावाचे सहकारी मिळाले. जात धर्म यापलीकडे जाऊन ही हमाल मंडळी काम करीत होती. कठिण प्रसंगात ही मंडळी टपाखालचे विविधप्रकारचे धान्य एकत्र करून वाटून घेत असत व त्या धान्यावर आपल्या कुटुंबाची गुजरान करीत असत. त्यामुळे त्यांचा स्नेह आजपर्यंत टिकून आहे. पुढे हमालीच्या कामाबरोबरच विहीर खोदण्याचे कठिण काम करावे लागले त्यामध्ये काम मिळेल त्या गावी जाऊन आठवडा- पंधरादिवस तेथेच राहून काम करावे लागत असे. ते ज्या गल्लीमध्ये रहात असत त्याच गल्लीत हात करवतीने लाकडी साटे लावून लाकूड कापण्याचे काम चालत असे. त्या मध्ये चांदयातील गायकवाडांचा मोठा सहभाग होता. त्यामुळे त्यांना आरिकस किंवा लाकूडकापे या नावाने ओळखले जात असे. त्यांच्या सहवासाने लाकुडकामाचे, शिलगारीच्या कामाचे धडे घेउन गरजेनुसार शेतक-यांचे औजारे बनवून गरज भागविण्याचे कामही केले. ज्यावेळी काही उद्य़ोग नसेल अशा वेळी शेतमजुरीची कामे केली. मान अवघडणे, उसण भरणे यांसारख्या व्याधीवर तात्काळ उपाय करून, बांळांतणीसाठी कमी वेळात बाज विणून देण यांसारखी कामे विनामोबदला कररून समाजसेवा करीत असत. सातत्याने श्रम करण्याच्या वृत्तीमुळे लोभ वाढला, अनेक चांगली, गुणी माणसे जवळ आली. त्यांचे सहकार्य, प्रेम हे कौटुंबिक अडचणीच्या काळात मिळाले.

लग्न एक आगळा सोहळा:-

दादांचे लग्न हा एक तत्कालीन समाजजीवनावर प्रकाश टाकणारा महत्वाचा प्रसंग होता. कोणत्याही प्रकारची शेतीवाडी नाही, सांगण्यासारखी घराण्याची परंपरा नाही. रोहिदासाच्या कुळात जन्म झाला असला तरी उपरे व मामाकडे आश्रीत असल्यामुळे पारंपारिक व्यवसाय करण्याचा अधिकार नाही. (त्याकाळी बलुतेदार पद्धती असल्यामुळे जे मूळचे बलुतेदार असत त्यांच्या शिवाय इतरांना ते काम करता येत नसे.) त्यामुळे लग्नासाठी मुलगी कोण देणार असा प्रश्न निर्माण झाला. त्यातून वाट काढण्याचे काम त्यांचे मामा दगडू कानडे यांनी केले. त्यांची बायको भिमाबाई यांच्या बहिणीची पुतणी ( वडाळयाचे नामदेव राउत यांची मुलगी) हौसाबाई हिच्याशी विवाह करण्याचे ठरले. त्यासाठी नवरदेवाने नवरीच्या वडीलांना साठ रूपये दिले. त्याकाळी बाल विवाह होत असत. त्यामुळे नवरीचे वय अडीच वर्षाचे होते. विशेष बाब म्हणजे ज्या दिवशी दादांचे लग्न होते, त्याच दिवशी नवरीच्या आईने (सासुबाई गऊबाई ) मिशनच्या दवाखान्यात दुस-या मुलीला (कौसाबाई) जन्म दिला. अडीच वर्षाची नवरी आणि तेरा वर्षाचा नवरदेव. असे लग्न पार पाडले. तेथून पुढे आई दोन भाऊ आणि तिसरे भावंड म्हणजे अडीच वर्षाची बायको. असा संसाराचा गाडा सुरू झाला. नात्याला नाते जोडून भावांचीही लग्ने केली. त्याच्या मदतीने गोविंदराव आनंदा शेटे यांच्या कडून 1962 साली पाचशे रूपयात जागा विकत घेतली. त्या व्यवहाराचे साक्षीदार होते लक्ष्मीकांत दिनकर बिबवे व श्रीपती चौधरी. पुढे त्या जागेवर स्वतः सुतारकाम करून आपल्या भावांच्या मदतीने घर बांधले.

निराभिमानी निर्व्यसनी जीवन :-
प्रामाणिकपणा, सचोटी, निरपेक्ष विचार, निर्व्यसनी जीवन इत्यांदीमुळे प्रेम सहकार्य वाढीस लागून खडतर जिवनही सुसहय बनू लागले. काळाच्या ओघात प्रापंचिक जबाबदा-यावढीस लागल्या. कुटुंबाचा व्याप वाढत गेला सहा अपत्ये व त्यांचा सांभाब् याची जबाबदारी बाढली तसा विविधप्रकारची काम करून पती पत्नी या उभयतांनी रा़त्रीचा दिवस आणि कोंडयाचा मांडा करून आपल्या मुलांना वाढविले. मुले वाढविताना अपार दारिद्रयाशी समाना करावा लागला. परंतु श्रम, सत्य, स्वत्व, इमानादारीची भरपूर शिदारी देउन मुलाबाळांचे संगोपन केले. शिक्षण दिले. मोठे केले. जीवनात निरनिराळया आपत्ती आल्या परंतु त्याला निग्रहाने तोंड देउन नितीच्या बळावर आपला प्रपंच सुरळीतपणे चालविला.

संपन्न व समाधानी जीवन:-
महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी 19 व्या शतकात स्त्री- शुद्रांच्या, श्रमिक व शेतकरी यांच्या उन्नतीसाठी विविधमार्गांनी प्रयत्न केले, प्रतिकुल परिस्थितीशी निकराने सामना केला. त्याचे सूत्र होते सदाचार (निती), शिक्षण, समता व श्रमप्रतिष्ठा. म्हणूनच ज्योतिबा फुले यांनी लिहिलेल्या ‘‘शेतक-यांचा आसूड’’ या प्रेरणादायी ग्रंथामध्ये बहुजनसमाजाच्या अधोगतीचे कारण मांडताना, ‘‘विद्येविना मति गेली, मतिविना गति गेली, गतिविना वित्त गेले, वित्ताविना शुद्र खचले, इतके सारे अनर्थ एका अविद्येने केले’’ अविद्या हे सर्व अनर्थाचे मूळ आहे आणि ते दूर केल्याने समाजाचा विकास होईल म्हणून ज्योतिबांनी स्त्री- शुद्रांसाठी शाळा सुरू केल्या. आपली पत्नी सावित्रीबाई यांना प्रशिक्षण देऊन शिक्षिका बनविले. लहुजी साळवे वस्तादांसारख्या प्रभावी व्यक्तीच्या मदतीने अस्पृष्य मुलामुलींना शाळेत आणण्यासाठी प्रयत्न केले. यामागे एकच भावना होती, ती म्हणजे शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजोन्नती करणे.
कै. रामलाल शेंडे यांना महात्मा ज्योतिराव फुले हे नाव माहित होते. त्यांनी म. फुले यांचे काही लेखन वाचलेही असेल , कदाचित त्यातून प्रेरणा घेऊन त्यांनी आपला जीवन मार्ग अनुसरला असावा. त्यांनी आपल्या आयुष्यात श्रमाला महत्व दिले. समाजातील निरनिराळया जातीधर्माच्या सहकार्‍यांशी स्नेह जोडला, बिकट आर्थिक परिस्थिती असतानाही शिक्षणाला प्राधान्य देउन आपली मुले मुली, नातवंडे यांना शिकविले. त्यामध्ये मुलगा मुलगी असा भेद केला नाही. विचारात व घरात नवस सायास, सत्यनारायण, जागरणगोंधळ, दोरीगंडा, भुतेाखेते इत्यादींसारख्या अंधविश्वासास थारा दिला नाही. त्यामुळेच आपल्या कुटुंबाच्या तीन पिढयांचा उज्वल, निर्व्यसनी, निराभिमानी असा विकास केला. त्यांच्या मागे मुले सुना, नातवंडे परतवंडे असा मोठा परिवार आहे. त्यामध्ये पीएच्. डी., दोन इंजिनिअर, चार एम्.एस्.सी., तीन एम्. ए., असा उच्चशिक्षित परिवार उभा राहिला. नगर जिल्हयातील चांदे गावात चर्मकार समाजात दारिद्रयाच्या खाईत जन्मलेला मी, (सोपान शेंडे) महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी व विद्येचे माहेरघर असलेल्या पुण्यनगरीत तिचे शिरोभूषण असलेल्या सर परशुरामभाउ महाविद्यालयात 1990 पासून अध्यापक म्हणून काम करताना , जो सद्विचारांचा , आत्मविश्वासाचा व सचोटीचा वारसा वडिलांकडूून मिळाला त्याच्या आधारे महाविद्यालयात प्रदिर्घकाळ राष्ट्रीय सेवा योजनेचा कार्यक्रमाधिकारी, कला शाखेचा उपप्राचार्य, भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अध्यासनाचा समन्वयक, इतिहास विभाग प्रमुख यांसारख्या महत्वाच्या पदावंर जबाबदारीने व प्रभावीपणे काम करू शकलो. या मागे आई वडिलांनी केलेल्या संस्काराचा सिंहाचा वाटा आहे. भाऊ दत्तात्रय शेंडे हे चांदा व परिसराची चरणसेवा करीत आहेत. सुभाष शेंडे आपला प्रपंच सांभाळून पडेल ते काम करून समाजसेवा करीत आहेत. हे सर्व त्यांनी शिक्षणाला महत्व दिल्यामुळे घडले. सर्व कुटुंबाला सुशिक्षित व सुसंसकृत बनविण्याचे मोठे सामाजिक कार्य त्यांनी केले. या सर्व कथनामागे एकच उद्देश आहे, तो म्हणजे सदाचरण, शिक्षण, श्रमप्रतिष्ठा यांना महत्व दिल्यास कुणाचाही भाग्योदय होउ शकतो. हा वस्तूपाठ समाजासमोर पोहचावा. पती-पत्नी या उभयतांनी अहोरत्र शारिरीक कष्ट करून प्रसंगी स्वतः उपाशी राहून आपल्या मुलाबांळांचे संगोपन केले. शिक्षणाचा उत्तम संस्कार देउन आपल्या कुटुंबाला सामाजिक व आर्थिक उन्नतीच्या दिशेने पुढे नेले. या सर्व वाटचालीत ते आपल्या मुलांना भारी कपडालत्ता देउ शकले नसतील, परंतु विचार व आचारांची श्रीमंती मात्र दिली.
संतत्वाचा साक्षात्कार:
आयुष्यभर केलेले कष्ट, सात्वीक विचार यामुळे कोणत्याही प्रकारच्या दुर्धर रोगापासून दुर राहिले. वयपरत्वे शारिरीक व्यथा व्याधींशी आपली मुले सुना, नातवंडे, नातेवाईक यांच्या सहवासाने हलके करीत गेले. परंतु मानसिक दृष्टया अतिशय समाधानी जीवन त्यांनी उपभोेगले. भजनकीर्तन, ग्रंथांचे वाचन या सात्त्विक शिदोरीवर आपला वार्धक्याचा काळ त्यांनी व्यतीत केला. त्यांच्या जीवनाकडे पाहता असे म्हणता येईल की त्यांनी संतवृत्तीची जोपासना केली. कशातही लिप्त न राहता अलिप्तपणे संसार केला. मंगळवार दि. 27 रोजी अपल्या कपडयांच्या घडया घातल्या. हे पाहून त्यांना तुम्ही काय करता असे विचारल्यावर, ‘‘आता मला मला जायचे’’ असे उत्तर दिले आणि बुधवार दिनांक 28 नोवहेंबर 2018 रोजी चहापाणी घेउन सकाळी 9.15 वाजता वयाच्या 85 व्या वर्षी त्यांनी आपला इहलोकीचा प्रवासास पूर्णविराम दिला. दादांचे जगणे वागणे आणि जाणे ही एक संपन्न जीवनाची अध्यात्मिक वाटचाल म्हणावी लागेल.

  •  

Leave a Reply

%d bloggers like this: