मानसिक आरोग्य हा एक मूलभूत हक्क असायला हवा !

  •  

                                                                       विक्रम पटेल, शेखर सक्सेना / अनुवाद : डॉ. दीपक बोरगावे  

 

                     मानसिक आरोग्याचा प्रश्न हा एक गंभीर प्रश्न म्हणून सामोरे येतो आहे. लॅन्सेट या आरोग्य विषयक नियतकालिकाने भारताच्या मानसिक आरोग्याच्या स्थितीविषयी  चिंता व्यक्त केली आहे. लॅन्सेट कमिशन ऑन  ग्लोबल मेंटल हेल्थ चे प्रमुख धर्ते  असलेले तसेच हार्वर्ड विद्यापीठात प्राध्यापक असलेले विक्रम पटेल व शेखर सक्सेना यांनी  मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात इंडियन एक्सप्रेस मध्ये लिहिलेल्या लेखाचा (मूळ लेख)अनुवाद डॉ. दीपक बोरगावे  यांनी केला आहे. हा लेख असंतोष च्या वाचकाकरीता प्रकाशित करीत आहोत. 

मानसिक आरोग्य ही एक जागतिक आणि सार्वजनिक बाब आहे . सर्वाना बरोबर घेऊन जायचे आणि कुणालाही पाठीमागे ठेवायचे नाही हे मानसिक आरोग्याचे केंद्रीय तत्त्व आहे. हे तत्त्व मानवी क्षमता आणि मानवी संसाधने  यांना लक्षात घेऊन तयार केले गेले आहे. म्हणून, प्रत्येक व्यक्तीचा मानसिक आरोग्यावर हक्क बनतो, तसा तो आपसूक असतोच आणि असायलाच हवा . मानसिक आरोग्य हे सामाजिक-आर्थिक विकासाला, संपूर्ण आरोग्यदायी वातावरणाला आणि समतेच्या जगाची निर्मिती करण्यासाठीचे एक टिकाऊ  असे साधन आहे.

मानसिक आरोग्य या संज्ञेचे थोडया सोप्या शब्दात अर्थांतरण करायचे झाल्यास, त्याचा अर्थ मानसिक आजार असाच होतो. वास्तविक पाहता  हा एक खडा विरोधाभासच म्हणावा लागेल .  मानसिक आरोग्य ही खूप महत्त्वाची बाब असायला हवी, मानवतेचे ते एक अन्वयाचे अंग आहे यामुळेच आपणा सर्वांना आरोग्याच्या अनेक गोष्टीबद्दल तुलनात्मक विचार करायला सांगितले जाते, पण मानसिक आरोग्याबद्दल जेव्हा जेव्हा काही सांगितले जाते तेव्हा आपण बहुतेकदा घाबरून जातो. ही तशी आश्चर्याची गोष्ट नाही, आपण मानसिक आरोग्यासंदर्भात विविध गोष्टींवर अवलंबून राहत आलो आहोत. काही कौशल्ये आपण शिकत आलेलो आहोत, ज्यामुळे आपले जीवन हे अर्थपूर्ण आणि जगण्यालायक झाले आहे, अशी आपली वाढती धारणा झाली आहे. म्हणून आज जगामध्ये मानसिक आरोग्य ह्या गोष्टीस  साऱ्या जगण्यातील अनेक समस्यांत सर्वात प्रथम प्राध्याण्यक्रम दिला पाहिजे, ही गोष्ट मान्य केली आहे. पण प्रत्यक्षात असे घडताना दिसत नाही, ही निश्चितपणे खेदाची बाब म्हणायला पाहिजे.

लॅन्सेट नावाचे एक वैद्यकीय नियतकालिक जागतिक मानसिक आरोग्यावर अहवाल प्रसिद्ध करीत असते. या नियतकालिकाने अलिकडेच एक अहवाल  प्रसिध्द केला आहे. लंडनमध्ये प्रसिध्द झालेल्या या अहवालास  युकेच्या सरकारने प्रोत्साहित केले आहे. या अहवालात  जगभर मानसिक आजार वाढत चालला असल्याचे  म्हटले आहे. परिणामी, मोठया प्रमाणावर अपंगत्व, अनैसर्गिक मॄत्यू, आणि दारिद्रय वाढवणाऱ्या गोष्टीमध्ये  वाढ  होत  चालल्याबद्दल खेद व्यक्त केला आहे. मानसिक आजाराने ग्रस्त असणाऱ्यांची व्यवस्थित काळजी घेतली जात नाही आणि यामुळे त्यांचे आजार हे कमी होण्याऐवजी वाढत जातात असे म्हटले आहे. खरे पाहता हे समाजाचे प्रचंड मोठे सामाजिक आणि आर्थिक नुकसान असते. यापेक्षाही वार्इट म्हणजे मानवी हक्काच्या नावाखाली त्यांची हेळसांड आणि भेदभाव  केला जातो. ह्या  अशा मानसिक रोग्यांची होरपळ इतर कुठल्याही रोग्या पेक्षा  तीव्र असूनसुध्दा या आजारांकडे दुर्लक्ष केले जात आहे. या संदर्भात, भारतातील परिस्थिती ही भयानकच म्हटली पाहिजे. या बाबतीत जगातील कुठलाच देश आपल्याशी बरोबरी करू शकणार नाही एवढी वार्इट परिस्थिती आपन निर्मान करून ठेवली आहे . आज भारतात तरूण लोकांत मॄत्यूचे प्रमाण हे आत्महत्येमुळे अभूतपूर्व असे वाढले  आहे. मद्यपानाचे प्रमाण वाढले आहे आणि व्यावसायिक हितसंबंधामुळे याचा प्रसार अजून वाढत चालला आहे. मद्यपानाचा प्रश्न हा नैतिकतेशी जोडला गेला आहे आणि त्याचे संदर्भ आदिम समाजात शोधले जात आहेत. वास्तविक पाहता हा आरोग्याचा  एक सार्वजनिक प्रश्न आहे .   यामुळे लाखो कोटयावधी लोक हे मानसिक आजाराने ग्रस्त आहेत आणि ते भयंकर अशा परिस्थितीत मनोरूग्णालयात किंवा रस्त्यावर खितपत पडले आहेत . ते उपेक्षित आहेत ; उपरे झाले आहेत. शरीराला व्यवस्थित प्रथिने न मिळाल्यामुळे त्यांच्या मेंदूची वाढ बालपणापासूनच व्यवस्थितरित्या होत नाही आणि याबद्दलचे आपणांस काही ज्ञान नसल्याने ह्या गोष्टी वेळेवर तपासल्याही जात नाहीत. आपल्या देशात अशा प्रकारच्या आरोग्य तपासाणीच्या समाजाभिमुख संस्था किंवा सेवा ह्या अजिबातच उपलब्ध नाहीत.

oped1

(image Source : Indian Express)

मिलेनियम डेव्हलपमेंट गोल्स ही जागतिक पातळीवरची एक संस्था आहे आणि तिचीच एक शाखा म्हणजे, सबस्टान्शियल डेव्हलपमेंट गोल्स (एसडीजी) हि व्यापक  अशा  अजेंड्यावर काम करणारी संस्था आहे.   संस्थेंकडून जगभरातील सगळ्यांना आवश्यक असलेल्या कॄती केल्या जातात आणि साऱ्या जगाला आवशक्यतेनुसार  एकमेकांशी  जोडण्याचे काम केले जाते.  मानसिक आरोग्याचे संदर्भ आणि त्यातून जमा झालेला गाभा हा एक लक्ष्य म्हणून वापरला जातो.  ही एक मोठी गोष्ट वाटते, कारण यातून या संस्थांची मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात एक परिवर्तनवादी दॄष्टी दिसून येते, हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी एसडीजी या संस्थेने एक कॄती-कार्यक्रमच आखलेला आहे. यात  तीन महत्त्वाची तत्त्वे विषद  केली आहेत :

एक –  मानसिक आरोग्याकडे आपण सर्वंकष दॄष्टीने पाहायला पाहिजे, आपल्याला कोणत्या गोष्टी सतावत असतात, कोणती परिस्थिती आपणांस अपंग बनवत असते  अशा  रोजच्या जगण्यापासून ते दीर्घ काळ  जगण्याच्या बाबतच्या  बाबींचा विचार आपन करायला हवा . आम्हाला मानसिक आरोग्य हे नीट कसे सांभाळता येते, हे चांगले माहित आहे यातून उद्भवणाऱ्या  विकारग्रस्त कोणत्या गोष्टी असू शकतात याची आम्हाला चांगली कल्पना  आहे आणि त्यांना कसे थोपवता येऊ  शकते, शिवाय  त्यातून आपण बरे कसे होऊ  शकतो, याच्या उपाययोजना काय असू शकतात, याचीही कल्पना आम्हाला आहे. हे सारे ज्ञान आज जगातल्या साऱ्या  लोकांसाठी वापरण्याची आवश्यकता  आहे|

दोन – मानसिक आरोग्य ही गोष्ट मानसिक-सामाजिक, पर्यावरणीय, जैवीक, आणि अनुवांशिक  घटकांनी बनलेली असते आणि ह्यातून  होणाऱ्या  मेंदूविकार विकासाच्या प्रक्रियांशी  यांचा संबंध असतो, ह्या  गोष्टी विशेषत: आपल्या जीवनात विशीपर्यंत घडत असतात.  कारण आपल्या बालपणातील अनुभव आणि आपल्या किशोरावस्थेत घडणाऱ्या  गोष्टी आपल्या मानसिक आरोग्याला आकार देत असतात.  मानसिक आरोग्याच्या दॄष्टीकोनातून व्यक्तीच्या आयुष्यातील हा कालखंड खूप महत्वाचा  मानला गेला आहे .या कालखंडात संचित झालेला अवकाश  महत्वाचा असतो. हा अवकाश निर्मित करताना प्रत्येक व्यक्तीने आपला भवताल, परिस्थिती आणि पर्यावरणीय अनुभव यांचा मेळ घातला पाहिजे. हे जर करता आले तर व्यक्तीला आपले मानसिक आरोग्य चांगल्या प्रकारे संतुलीत ठेवता येते आणि येऊ  घातलेले मानसिक विकार टाळता येतात.
तीन  मानसिक आरोग्य हा प्रत्येक व्यक्तीचा मूलभूत हक्क आहे . मानसिक विकाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांना प्राधान्याने सेवा उपलब्ध झाल्या पाहिजेत . व्यक्तीचा सन्मान, स्वायत्तता, समाजात तिची घेतली जाणारी काळजी आणि अनेक भेदनीतीतून तिचा होणाऱ्या  छळातून तिची मुक्तता ह्या  गोष्टींचे मानसिक आरोग्याशी जवळचे नाते आहे|

हे जर आपणांस साध्य करायचे असेल तर अनेक गोष्टी कराव्या लागतील.  प्रथमत:  मानसिक आरोग्य सेवा हा एक सार्वत्रिक आरोग्याचा अत्यावश्यक  घटक मानला गेला पाहिजे आणि तसे कव्हरेज उपलब्ध करून देण्याच्या दॄष्टीने कारवार्इ झाली पाहिजे.  दुसरे म्हणजे, मानसिक आरोग्या संदर्भातला  एक प्रमुख अडथळा म्हणजे अशा  आजाराने ग्रस्त असलेल्यांना जी वार्इट वागणून दिली जाते  त्याची ठळकपणे समीक्षा झाली पाहिजे| तिसरी गोष्ट म्हणजे, मानसिक आरोग्याचे प्रश्न  हे सार्वजनिक जीवनाचेप्रश्न  म्हणून त्याचा विचार झाला पाहिजे| देशातील जेष्ठ आणि महत्त्वाच्या नेत्यांनी या संदर्भात भरीव विकासात्मक काम केले पाहिजे . हे प्रयत्न होताना देशातील मोठया संख्येस  यात लाभार्थी म्हणून  सहभागी  केले  गेले  पाहिजे. यात केवळ  आरोग्य हीच गोष्ट न राहता त्याही पलिकडे जाण्याचा प्रयत्न व्हायला हवा. चौथी बाब म्हणजे, नव्या संधी कोणत्या आहेत त्या ओळखून, त्याचा पाठपुरावा करायला पाहिजे, विशेषतः  सामाजिक आरोग्य, कामगारांकडून मिळणाऱ्या  सेवासुविधा, डिजिटल तंत्रशास्त्र  याचा लाभ उठवता आला पाहिजे.  पाचवी गोष्ट म्हणजे, या बाबतीत ठोस अशा  स्वरूपाची गुंतवणूक करायला हवी, कारण मानसिक आरोग्याच्या संदर्भात गुंतवणूक ही मोठी लागते.  अगोदरच अस्तित्वात असलेल्या पायाभूत सुविधांचा  कार्यक्षम रितीने उपयोग करायला हवा .  उदाहरणार्थ, मोठया हॉस्पिटलसाठीच्या  बजेटचे पुर्न-वितरणीकरण झाले पाहिजे, जसे मोठया हॉस्पिटलकडून जिल्हा रूग्णालयाकडे आणि तिथून छोटया गावातील कम्यनिटी  पातळीच्या स्थानिक आरोग्य सेवा केंद्राकडे…  अखेरीस, या क्षेत्रातील संशोधन  वाढीसाठी प्रयत्न झाले पाहिजे.  इतरबहुविद्याशाखीय  क्षेत्रातील ज्ञानाचा उपयोग केला गेला पाहिजे, जेणेकरून मानसिक आरोग्याच्या समस्या काय आहेत आणि त्यासाठी परिणामकारक उपाययोजना कोणत्या असू शकतात.  याचा एक सर्वंकष विचार बहुविद्याशाखीय  ज्ञान क्षेत्रामुळे होऊ शकतो, त्याचा अधिकाधिक प्रमाणावर प्रयोग झाला पाहिजे.  या अभ्यासातून मानसिक आजाराचे प्रमाण कमी करून ते प्रसंगी थोपवताही येते .
मानसिक आरोग्य ही एक जागतिक समस्या आहे . आम्ही सुचवलेल्या शिफारसी महत्त्वाच्या आहेत, त्याची संपूर्ण अंमल बजावणी केली तर   मानसिक आरोग्याचा जटील गुंता हा सुटू शकतो. राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम आणि मानसिक आरोग्य कायदा हे आरोग्याच्या संदर्भात समस्या निवारणाचे काम करणाऱ्या आणि अधिकाधिक अडथळे  दूर कसे करता येतील याची धोरण मिमांसा करणाऱ्या  संस्था आहेत .  आपण हे पाहिले पाहिजे की, या धोरणांचा अंमल होते की नाही ते .  यासाठी विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या  अनेक कार्यकर्त्याना , छोटयामोठया समुहांना यात सामावून घेतले पाहिजे.  यात मानसिक आरोग्य आणि विकास क्षेत्रात काम करणाऱ्या बरोबरच धोरणकर्ते  आणि समाजात विविध प्रकारचे  कामकरणाऱ्या  लोकांनाही यात  सामावून घेतले पाहिजे .  हे जर आपण केले तरच आपण देशाचे  मानसिक आरोग्य योग्य ठिकाणी आणू शकू वाचू असे वाटते .

……………………………………………………………………..

हे सुद्धा वाचा ….. 

भारतात मानसिक अनारोग्याची साथ – संजय सोनवणी

भांडवलशाही : निसर्गाचे विनाशकारी शोषण करणारा एकमेव गुन्हेगार- अॅलन बाडिओ

  •  

2 Comments

Leave a Reply

%d bloggers like this: