Follow Us
asantoshwebmagazin September 17, 2018

“17 ऑगस्ट रात्री 8.30 वाजता सोलापूरहून इरफान भाईंचा फोन आला. त्यांनी सांगितले बेन्नूर सर गेले. नंतर हासिब नदाफ यांचा फोन आला. त्यानंतर फोन येतच राहिले. काही सांगण्यासाठी काही चौकशीसाठी.
सरांच्या जाण्याने 34 वर्षांच्या मैत्रीचे एक पर्व संपले. बेन्नूर सरांना पहिल्यांदा भेटलो सोलापूरमध्ये 1984 साली. माझा मित्र प्रताप भोसलेच्या आग्रहावरून मी सोलापूरला गेलो होतो. सोबत तुळशी परब, सोनाळकर जमले होते. तुळशीनेच माझी ओळख करून दिली. ‘हे बेन्नूर सर’- त्यानंतर भेटण्याचा सिलसिला सुरूच झाला. हे भेटणं मैत्रीत कधी बदललं ते आठवत नाही.
मी त्यावेळेला CPI(ML) च्या एका गटाच्या महाराष्ट्र कमिटीचा सेक्रेटरी होतो. आणि अनेक प्रश्न पडले होते. प्रमुख प्रश्न असा होता – जात आणि धर्माचे काय करायचे? सर मुस्लिम सत्यशोधकांचा भोज्या शिवून परत आले होते. कॉम्रेड शरद पाटलांची भूमिका त्यावेळेला आंबेडकरवादी होती. मुस्लिम ओबीसी चे अनुभव ऐकल्यानंतर त्यांनी भूमिका बदलली. आंबेडकरांची अस्मितादर्शी भूमिका दोघांनाही पटत नव्हती. 1984 हे अत्यंत महत्त्वाचे साल आहे. इंदिरा गांधींची हत्या, शहाबानो केस, त्यावर काँग्रेसने मारलेली उलटी उडी, बाबरी मशिदीचे टाळे उघडणे, जम्मूच्या इलेक्शनमध्ये काँग्रेसने घेतलेली हिंदुत्ववादी भूमिका इत्यादी. नक्षलवाद्यांना आणि संसदीय कम्युनिस्टांना कोणतेच प्रश्न सतावत नव्हते. त्यांचं उत्तर एकच होतं. वर्ग संघर्षातून सगळे प्रश्न सुटतील.
आम्ही अस्वस्थ होतो. 1975 पासून भारतामध्ये पक्षांच्या दावणीच्या बाहेर जाऊन स्त्रीवादी संघटना उभ्या राहत होत्या. आणि political ideology आणि identity म्हणून स्त्रीवाद आकाराला येत होता. ज्या पक्षात मी होतो तिथेही पडसाद उमटू लागले होते. मार्क्सवादाच्या ब्राह्मणी आकलनानुसार उत्तरे मिळत नव्हती. अपघात म्हणून आमचा जो नक्षलवादी गट होता त्याच्या केंद्रीय समितीत एकही ब्राह्मण नव्हता. आणि सशस्त्र संघर्ष मासलाईन म्हणून कसा विकसित करायचा असे प्रश्न होते.
बेन्नूर सर पठडीबद्ध मार्क्सवादी नव्हते. त्यांना मार्क्सवादाचे आकर्षण होते पण पठडीबद्ध नसल्यामुळे त्यांच्या संगतीने अनेक नवे वारे आमच्याकडे आले. मंगळवार पेठेतील त्यांचे घर कधी आमचा अड्डा झाले हे कळलेच नाही. बेन्नूर सरांनी आणलेल्या नव्या वाऱ्यांमुळे आमच्यात घुसळण सुरू झाली.
त्यातूनच जात धर्म आणि भाषा, भाषिक राष्ट्रवाद यांची चर्चा आमच्यात सुरू झाली. 1986 साली आम्हाला अजीज नदाफ मिळाले. त्यानंतर मुस्लिम मराठी साहित्याची चर्चा सुरू झाली. त्या वेळेला बेन्नूर सर आणि नदाफ दोघांनाही उर्दू येत नव्हती. दोघेही घरी दखनी बोलायचे. त्यांच्यामुळे दखनीचा शोध सुरू झाला. महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, उत्तर कर्नाटक येथील मुसलमान दखनीच बोलतो. 87 येता येता दखनी ही वेगळी भाषा आहे अशा निष्कर्षाला आम्ही पोहोचलो होतो. तेलंगणातील मुसलमान व्यवहाराची भाषा म्हणून घराच्या बाहेर तेलुगु बोलतो. उत्तर कर्नाटकातील मुसलमान कानडी बोलतो आणि महाराष्ट्रातील मुसलमान व्यवहाराची भाषा म्हणून मराठी बोलतो. मुस्लिम उच्चवर्णीयांच्या दबावामुळे सत्य कोणीच बोलत नव्हते. सोलापूर शहराची 30 टक्के लोकसंख्या कानडी आहे. 30 टक्के तेलगू आहे व उरलेली 40 टक्के मराठी आहे. सोलापूरच्या भाषिक रचनेचा बेन्नूर सरांच्या विचारांवर प्रभाव होता. त्यांचे मूळ गाव हुबळी होते. वडिलांच्या नोकरीच्या निमित्ताने ते सोलापूरला आले. त्यांचे वडील सोलापूरच्या सेशन्स कोर्टात शिरस्तेदार होते व सुशीलकुमार शिंदे त्यांचे शिपाई होते. सुशीलकुमार शिंदे व बेन्नूर सर वडिलांच्या हाताखाली शिकले व पुढे section writer म्हणून नोकरी केली. सुशीलकुमार शिंदे पुढे PSI झाले तर बेन्नूर सर defence auditor म्हणून पुण्यात गोळीबार मैदानला आले. पुढे लातुरला प्राध्यापक झाले व 1968 साली बेन्नूर सर प्राध्यापक म्हणून सोलापूरला संगमेश्वर कॉलेजात आले.
सोलापूरने बेन्नूर सरांना घडवले. सोलापूर कामगारांचे शहर आहे. पॅरिस कम्यूनसारखी सोलापूर कम्यूनची 1929 साली सोलापूरला चळवळ झाली होती. सोलापूरच्या कामगारांनी चार दिवस कामगारांचे राज्य निर्माण केले होते. त्यांचा नेता होता कुरबान हुसेन! याची नोंद खुद्द स्टॅलिनने घेतली होती. या सगळ्यांचा परिणाम सोलापूरच्या जनमानसात होता. सोलापूरची भाषिक रचना, सोलापूरचे कामगारवर्गीय असणे- बेन्नूर सर त्याच्यातून सुटले नाहीत. कामगार वर्गीय एकजूट तोडण्यासाठी सोलापूरला वारंवार दंगे घडवले गेले. बेन्नूर सर जिथे राहत होते ती मंगळवार पेठ दंग्यांचे केंद्र होती. दंगे लहानपणापासूनच पाहिल्यामुळे दंग्यांच्या मागचे राजकारण त्यांना माहिती होते. जाणीवा जाग्या असलेला कुठलाही माणूस यापासून सुटला नाही.
मी भेटलो त्या वेळेला बेन्नूर सरांची कुस व मूस अशी होती. 1980 नंतर सगळे वेगात बदलले. महाराष्ट्रातील सगळी textile शहरे बदलायला लागली. भांडवलाच्या आणि Technology च्या बदललेल्या स्वरूपाने वेगाने बाजारी अर्थव्यवस्था आणली. राजीव गांधींनी एकविसाव्या शतकाचा नारा दिला आणि धर्म तोपर्यंत दुय्यम भूमिका करत होता तो आता प्रमुख भूमिकेत आला. Movement च्या event झाल्या होत्या. धर्म जसजसा प्रमुख भूमिकेत आला सगळे वर्गवादी अस्मितादर्शक झाले.
धर्माचे काय करायचे ह्या प्रश्नांना भाषिक राजकारणाने उत्तरे द्यायची आम्ही ठरविले. आर्थिक मुद्द्यांपेक्षा पेक्षा सांस्कृतिक मुद्दे प्रमुख झाले होते. त्यासाठी धर्माचा वापर होऊ लागला होता. बाबरी मस्जिद प्रकरण त्याचे उदाहरण आहे.
भांडवलशाहीने ज्या अस्मितादर्शी पद्धतीने धर्माचा वापर सुरू केला त्यासाठी धर्माची अस्मिता ज्या पद्धतीने विकसित केली ते नाकारणे एवढाच मुद्दा नव्हता. पर्यायही सांगायला पाहिजे होते. पर्याय गांधीजींनी भाषिक राष्ट्रवादाच्या मुद्द्याने दिला होता.
खरं म्हणजे रशियन क्रांतीने सोवियत युनियन मधल्या सगळ्या भाषांना आणि बोलींना समान दर्जा दिला होता. भारतातल्या कम्युनिस्ट पक्षांनी साठ सालानंतर हा मुद्दा सोडूनच दिला. गांधीजी 1919 साली भारतात आले. टिळकांच्या मृत्यूनंतर काँग्रेसचे नेतृत्व गांधीजींकडे आल्यानंतर सगळ्या प्रादेशिक समित्यांची (काँग्रेसच्या) रचना भाषेच्या आधारावर गांधीजींनी केली आणि भारतातल्या भाषिक राष्ट्रवादाचा पाया घातला.
मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेच्या स्थापनेमध्ये हीच भूमिका होती. त्याच्यामध्ये बेन्नूर सरांचा महत्त्वाचा रोल होता. मी, बेन्नूर सर, नदाफ सर, इरफान सय्यद, डॉक्टर बशारत अहमद, प्राध्यापक शहाजिंदे, पनवेलचे कवी ए.के. शेख, डॉक्टर फातिमा मुजावर, डॉक्टर इक्बाल मिन्ने, कवी मुबारक शेख यांच्या दृष्टीने ऐतिहासिक पाऊल होते.
मुस्लिमांचे प्रश्न म्हणून त्यावेळेला मुस्लिमांचे बहुपत्नीत्व, तलाक, शरीयत, खूप संतती हे प्रश्न मुस्लीम सत्यशोधक समाजाने पुढे आणले. त्याला पूरक हिंदुत्ववाद्यांचे राजकारण “हम पांच हमारे पच्चीस” असे होते. चव बदलावी म्हणून प्रत्येक गावातल्या कब्रस्तानच्या भिंतींचा प्रश्न होता. या स्वरूपाच्या प्रोजेक्शन मुळे मुस्लिम समाज guilt मध्ये होता. अपराधभावामध्ये होता. मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेने त्यांना त्यांच्या guilt मधून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला. अशा प्रकारचा एकमेव platform जो मुस्लिम समाजाला guilt मधून बाहेर काढेल आणि भाषेच्या मुद्द्यावर इतर समाजाशी जोडेल- मुस्लिम मराठी साहित्य परिषदेने दिला. बेन्नूर सरांच्या शिवाय हे झाले नसते.
त्यांना विचारले गेले मुस्लिम साहित्य विद्रोही आहे का? त्यांचे उत्तर होते सगळा मीडिया आणि मुस्लिमेतर साहित्यिक आम्हाला मराठीच मानत नाहीत. त्यावेळेला मराठीमध्ये अल्लाची प्रार्थना करणे हाच आमचा विद्रोह आहे. वरवर पाहता बेन्नूर सर निरीश्वरवादी होते. एका बाजूला निरीश्वरवाद आणि एका बाजूला अल्लाची प्रार्थना हे जोडले गेले. ते व्यक्ती म्हणून निरीश्वरवादी होते आणि समाज म्हणून मराठीमध्ये अल्लाची प्रार्थना करण्याचा आग्रह धरत होते.
मराठीतील स्वतःला विद्रोही समजणाऱ्या लोकांना प्रश्न पडले की मुस्लिम मराठी साहित्याचा साचा काय विद्रोही आहे? दलित आहे? काय आहे? आणि अजूनही त्यांच्या प्रश्नाला त्यांना हवं ते आणि हवं तसं उत्तर मिळालेलं नाही.
मुस्लिम मराठी साहित्याची चळवळ सुरू झाल्यानंतर दुसरी चळवळ सुरू झाली ती मुस्लिम ओबीसींची! त्यामध्ये सुद्धा आम्ही तिघेच होतो. मुस्लिम ओबीसी चळवळीने धर्माचे एकजिनसी स्वरूप नाकारले. आणि जातीला उत्पादनाची व्यवस्था मानली. तुम्ही हिंदू असलात तर सवर्णांना गांधीजींनी जो guilt दिला त्याच्यामध्ये जाता. पण इस्लाम एकेश्वरवादी द्वैतवादी धर्म आहे. समतेची पताका घेऊन जाणारा आहे. इस्लाम माणसामाणसांमध्ये कुठलाही भेद मानत नाही. चौदाशे वर्षांपासून इस्लामचे भारतात अस्तित्व आहे. मग मुसलमानांमध्ये जाती कशा असा प्रश्न पडण्याची शक्यता असते. हिंदू म्हणून ती शक्यता धूसर होते.
मी आणि बेन्नूर सरांनी हाच मुद्दा केंद्रभागी केला. 1993- 97 च्या काळात महाराष्ट्रामध्ये मुस्लिम ओबीसींच्या प्रश्नावर 4000 सभा झाल्या. ज्या गावात मशीद आहे त्यातले एकही गाव आम्ही सोडले नव्हते. बेन्नूर सर, नदाफ सर नोकरी करत होते. सगळ्या सुट्ट्यांच्या दिवसात ते हजेरी लावत असत. देशातील एकमेव चळवळ त्यावेळेला होती. आता तिचा विस्तार झाला आहे. बिहार, युपी, मध्यप्रदेश, कर्नाटक, गुजरात सगळीकडे हि चळवळ पसरली आहे. त्याच्यामध्ये बेन्नूर सरांचा मोलाचा वाटा आहे.
2000 सालानंतर बेन्नूर सरांनी संशोधनाकडे लक्ष द्यायचे ठरवले. त्या काळात कँरेन आर्मस्ट्रॉंग ही ख्रिश्चन बाई इस्लामिक हिस्टरी, सर्व धर्मांचा इतिहास ही पुस्तके लिहीत होती. त्याच्यामध्ये बायबलचा इतिहास, जेरुसलेमचा इतिहास इत्यादी विषय तिने हाताळले होते. आम्ही दोघेही तिच्या ह्या संशोधनाच्या प्रेमात होतो. भारतातल्या इस्लामचा इतिहास आणि मुसलमानांचा इतिहास याच्यावर काहीही संशोधन झालेले नव्हते. बेन्नूर सरांनी या विषयावर संशोधन करायचे ठरवले. त्यानंतर त्यांनी तेच केले. 1994 सालापर्यंत त्यांनी एकही पुस्तक लिहिले नव्हते. पण 1994 साली त्यांना पुण्याच्या मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष केले. अध्यक्ष होण्याची एक अट होती की अध्यक्षांचे एक तरी पुस्तक प्रकाशित झालेले असले पाहिजे. त्यासाठी मुस्लिम मानसिकतेचा शोध घेणारे एक पुस्तक त्यांनी लिहिले. 2010 नंतर आतापर्यंत गेल्या अठरा वर्षांत त्यांची कितीतरी पुस्तके आली आहेत. भारतातल्या मुसलमानांवर कुठला प्रभाव आहे याची चिकित्सा या सर्व पुस्तकांत येते.
असा हा हरफनमौला, हरहुन्नरी, साक्षेपी, कलंदर फकीर आपण गमावला आहे. ही महाराष्ट्राची भरून न येणारी झीज आहे.
खरं म्हणजे 34 वर्षांच्या या मैत्रीच्या इतिहासावर मी दिवसेंदिवस बोलू शकतो. पण सभेची मर्यादा लक्षात घेता मी इथेच थांबतो.”

(मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचे तसेच मुस्लिम ओ बी सी चळवळीचे एक संस्थापक, विचारवंत,लेखक डॉ. फकरुद्दीन बेन्नूर सर यांचे नुकतेच निधन झाले. पुण्यात आयोजित केलेल्या शोक सभेत या सर्व चळवळीचे संस्थापक बेन्नूर सरांचे जिवलग मित्र कॉ. विलास सोनवणे यांनी केलेले भाषण)

कॉम्रेड विलास सोनवणे

मुस्लिम मराठी साहित्य चळवळीचे तसेच मुस्लिम ओ बी सी चळवळीचे एक संस्थापक, विचारवंत,लेखक युवा भारत संघटनेचे एक संस्थापक व मार्गदर्शक,

 

Leave a Reply

%d bloggers like this: